ToánLớp 4Chủ đề 6. Đường thẳng vuông góc. Đường thẳng song song

Giáo án Bài 27. Hai đường thẳng vuông góc

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 2345/BGDĐT-GDTH · 1 tiết (35 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Yêu cầu cần đạt

1. Năng lực đặc thù

Nêu được: hai đường thẳng cắt nhau tạo thành bốn góc vuông thì gọi là hai đường thẳng vuông góc.
Giải thích được: vì sao bốn góc quanh giao điểm đều bằng $90^\circ$ khi hai đường thẳng vuông góc.
Vận dụng được ê ke để kiểm tra hai đường thẳng (hoặc hai cạnh) có vuông góc hay không.
Nhận biết được: xoay tờ giấy không làm thay đổi quan hệ vuông góc; các cạnh kề của hình chữ nhật vuông góc với nhau, hai cạnh đối diện thì không.
Tư duy và lập luận toán học: giải thích được vì sao hai đường thẳng cắt nhau chưa chắc đã vuông góc, dựa trên số đo của các góc tạo thành.
Mô hình hoá toán học: biểu diễn hai đường thẳng vuông góc bằng hình vẽ và ký hiệu (ví dụ $AB \perp CD$ tại $O$ ).
Giao tiếp toán học: dùng đúng thuật ngữ “vuông góc”, “góc vuông”, “cắt nhau” khi mô tả hình.
Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: sử dụng đúng ê ke để kiểm tra góc vuông, đặt đỉnh góc vuông của ê ke trùng với giao điểm hoặc đỉnh góc cần kiểm tra.

2. Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS chủ động quan sát hình ảnh, tự thực hiện thao tác kiểm tra bằng ê ke và tự đối chiếu kết quả với bạn.
Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc cặp đôi, trình bày cách kiểm tra và giải thích kết luận bằng câu nói đầy đủ, rõ ràng.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS vận dụng kiến thức về góc vuông để tìm và kiểm tra các cặp đường vuông góc trong thực tế.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: HS tích cực thực hành đo kiểm bằng ê ke nhiều lần, không chỉ dựa vào mắt nhìn.
Trung thực: HS báo cáo đúng kết quả kiểm tra, kể cả khi hai đường “trông gần vuông” nhưng thực tế không vuông góc.
Trách nhiệm: HS giữ gìn, sử dụng ê ke đúng cách và trả lại đồ dùng gọn gàng sau giờ học.

II. Đồ dùng dạy học

1. Giáo viên

Ê ke lớn bằng bìa cứng hoặc nhựa, bảng phụ, bút dạ.
Máy chiếu hoặc bảng trình chiếu: hình hai đường thẳng $AB$ và $CD$ vuông góc tại $O$ , ảnh khung cửa sổ, mép bàn học, hình hình chữ nhật $ABCD$ .
Phiếu học tập số 1 (in cho mỗi cặp).
Học liệu số NeoEdu: trang bài học “Bài 27. Hai đường thẳng vuông góc” (neoedu.vn/learn/4/math/bai-27-hai-duong-thang-vuong-goc) để chiếu bài giảng và bài tập tương tác.

2. Học sinh

Ê ke, thước thẳng, bút chì, vở ghi, tờ giấy nháp hình chữ nhật.
Hai que tính hoặc hai ống hút (hoặc hai thanh thước) để tạo hai đường cắt nhau.
Thẻ “Đúng” và “Sai” (giấy bìa nhỏ) để trả lời nhanh.

III. Các hoạt động dạy học chủ yếu

Hoạt động 1: Khởi động · 5 phút

Tìm hình ảnh quen thuộc

Mục tiêu

Gợi nhớ các hình ảnh đường thẳng cắt nhau trong đời sống, tạo tình huống để HS nhận ra góc vuông.

Nội dung

GV chiếu lần lượt ảnh khung cửa sổ, mép bàn học, mép bảng lớp và hình ngã tư đường. Nhiệm vụ: chỉ ra hai đường (hoặc hai mép) cắt nhau và đoán xem chúng có tạo góc vuông không.

Sản phẩm dự kiến

HS nêu được ít nhất hai cặp đường (mép) cắt nhau trong hình ảnh và dự đoán cặp nào tạo góc vuông.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chiếu ảnh khung cửa sổ và hỏi: “Hai thanh gỗ trên khung cửa sổ có cắt nhau không? Chúng tạo thành góc gì?”
Học sinh
HS quan sát, trả lời dự kiến: “Hai thanh cắt nhau ở góc, trông giống góc vuông.”
Giáo viên
GV chiếu tiếp ảnh mép bàn học và ngã tư đường, yêu cầu HS nói với bạn bên cạnh cặp đường nào cắt nhau.
Học sinh
HS thảo luận cặp đôi, trả lời dự kiến: “Mép bàn và mép bảng cắt nhau ở góc; hai con đường ở ngã tư cắt nhau.”
Giáo viên
GV mời 2–3 HS báo cáo và hỏi: “Làm sao biết chắc hai mép đó tạo góc vuông?”
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Phải đo bằng dụng cụ, nhìn bằng mắt chưa chắc chắn.”
Giáo viên
GV dẫn vào bài: “Hôm nay chúng ta học cách nhận biết hai đường thẳng vuông góc và kiểm tra bằng ê ke.”
Học sinh
HS ghi tựa bài “Hai đường thẳng vuông góc” vào vở.

Hoạt động 2.1: Khám phá · 10 phút

Nhận biết hai đường thẳng vuông góc

Mục tiêu

HS hình thành khái niệm hai đường thẳng vuông góc và nhận ra bốn góc tạo thành đều bằng $90^\circ$ .

Nội dung

Cặp đôi dùng hai que tính để tạo hai đường cắt nhau trên bàn, quan sát các góc tạo thành, sau đó đặt góc vuông của ê ke vào các góc để kiểm tra. Nhiệm vụ: điền kết quả vào Phiếu học tập số 1 (Phần 1). GV đối chiếu hình trên học liệu NeoEdu: $AB$ và $CD$ vuông góc tại $O$ .

Sản phẩm dự kiến

HS nêu được định nghĩa: hai đường thẳng cắt nhau tạo thành bốn góc vuông thì gọi là hai đường thẳng vuông góc; ghi được ký hiệu $AB \perp CD$ tại $O$ và kết luận mỗi góc quanh $O$ bằng $90^\circ$ .

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV phát Phiếu học tập số 1 và yêu cầu mỗi cặp dùng hai que tính đặt cắt nhau trên bàn. GV hỏi: “Hai que cắt nhau tạo ra mấy góc?”
Học sinh
HS thao tác với que tính, trả lời dự kiến: “Hai que cắt nhau tạo ra bốn góc.”
Giáo viên
GV hướng dẫn: “Đặt góc vuông của ê ke trùng với một góc vừa tạo ra, kiểm tra xem góc đó có khít với góc vuông không. Sau đó kiểm tra ba góc còn lại.”
Học sinh
HS đặt ê ke, thực hiện kiểm tra và ghi kết quả vào Phần 1 của phiếu: “Cả bốn góc đều khít với góc vuông của ê ke.”
Giáo viên
GV mời một cặp báo cáo và hỏi: “Nếu hai que cắt nhau nhưng tạo góc nhọn và góc tù thì sao?”
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Khi đó các góc không đều là góc vuông, nên hai que không vuông góc.”
Giáo viên
GV trình chiếu hình $AB$ và $CD$ cắt nhau tại $O$ , nêu: “Hai đường thẳng cắt nhau tạo thành bốn góc vuông gọi là hai đường thẳng vuông góc; ta viết $AB \perp CD$ . Mỗi góc quanh $O$ đều bằng $90^\circ$ .”
Học sinh
HS nhắc lại định nghĩa và ghi vào vở: “ $AB \perp CD$ tại $O$ ; các góc quanh $O$ đều bằng $90^\circ$ .”

Hoạt động 2.2: Khám phá · 8 phút

Kiểm tra vuông góc bằng ê ke

Mục tiêu

HS biết dùng ê ke đúng cách để kiểm tra hai đường hoặc hai cạnh có vuông góc hay không; hiểu rằng việc xoay giấy không làm thay đổi quan hệ vuông góc.

Nội dung

Cặp đôi dùng tờ giấy nháp hình chữ nhật $ABCD$ và ê ke để kiểm tra các cặp cạnh kề và cạnh đối diện; sau đó xoay tờ giấy và kiểm tra lại. Nhiệm vụ: hoàn thành Phần 2 và Phần 3 của Phiếu học tập số 1.

Sản phẩm dự kiến

HS kết luận được: các cạnh kề của hình chữ nhật vuông góc; hai cạnh đối diện không vuông góc; xoay tờ giấy thì quan hệ vuông góc vẫn giữ nguyên; kiểm tra bằng ê ke, không chỉ nhìn bằng mắt.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV hướng dẫn cách đặt ê ke: “Đặt đỉnh góc vuông của ê ke tại góc của tờ giấy, một cạnh ê ke dọc theo một mép. Nếu cạnh còn lại trùng khít mép kề, hai mép vuông góc.”
Học sinh
HS quan sát và làm theo hướng dẫn của GV, thực hiện kiểm tra cạnh $AB$ với $BC$ .
Giáo viên
GV yêu cầu HS kiểm tra thêm $AB$ với $CD$ và $AD$ với $DC$ , sau đó xoay tờ giấy một góc rồi kiểm tra lại. GV đi quan sát, nhắc HS không dựa vào mắt nhìn.
Học sinh
HS kiểm tra, ghi kết quả. Dự kiến: “ $AB$ và $BC$ vuông góc; $AB$ và $CD$ không vuông góc (là hai cạnh đối diện); sau khi xoay giấy, $AB$ và $BC$ vẫn vuông góc.”
Giáo viên
GV mời một cặp báo cáo và hỏi: “Tại sao xoay tờ giấy rồi mà hai cạnh vẫn vuông góc?”
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Xoay giấy chỉ đổi hướng hình so với bàn, góc giữa hai cạnh vẫn là $90^\circ$ nên vẫn vuông góc.”
Giáo viên
GV chốt: “Muốn biết hai đường có vuông góc hay không, ta phải kiểm tra bằng ê ke. Cạnh kề của hình chữ nhật vuông góc; cạnh đối diện thì không.”
Học sinh
HS ghi vào vở: “Các cạnh kề của hình chữ nhật vuông góc; hai cạnh đối diện không vuông góc; kiểm tra bằng ê ke.”

Hoạt động 3: Luyện tập, thực hành · 7 phút

Đúng hay sai, chọn đáp án

Mục tiêu

Củng cố nhận biết hai đường vuông góc, dùng ê ke và tránh quan niệm “cắt nhau là vuông góc”.

Nội dung

Trò chơi “Đúng – Sai giơ thẻ”: GV đọc từng câu, HS giơ thẻ. Sau đó HS làm nhanh các câu trắc nghiệm trong bài tập sách giáo khoa (có thể chiếu từ học liệu NeoEdu).

Sản phẩm dự kiến

Đề và đáp án: (1) Hai đường vuông góc cắt nhau tạo thành mấy góc vuông? A. 1; B. 2; C. 3; D. 4 → Đáp án D. (2) Dụng cụ tiện để kiểm tra góc vuông là: A. cân; B. đồng hồ; C. thước dây; D. ê ke → Đáp án D. (3) Hai đường cắt nhau bất kì đều vuông góc. → Sai (chỉ khi tạo góc $90^\circ$ mới vuông góc). (4) Trong hình chữ nhật $ABCD$ : $AB \perp BC$ → Đúng; $AB \perp CD$ → Sai; $AD \perp DC$ → Đúng.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV đọc câu: “Hai đường thẳng cắt nhau thì luôn vuông góc.” và yêu cầu HS giơ thẻ “Đúng” hoặc “Sai”.
Học sinh
HS giơ thẻ “Sai” và giải thích: “Chỉ khi các góc tạo thành là $90^\circ$ thì mới vuông góc.”
Giáo viên
GV chiếu câu trắc nghiệm: “Hai đường vuông góc cắt nhau tạo thành mấy góc vuông?” và hình minh họa, yêu cầu HS chọn đáp án.
Học sinh
HS chọn đáp án D và giải thích: “Bốn góc quanh giao điểm đều là góc vuông.”
Giáo viên
GV chiếu hình hình chữ nhật $ABCD$ , đọc “ $AB \perp CD$ ?” và yêu cầu HS giơ thẻ.
Học sinh
HS giơ thẻ “Sai”, giải thích: “ $AB$ và $CD$ là hai cạnh đối diện nên song song, không vuông góc.”
Giáo viên
GV nhận xét và chốt: “Hai đường vuông góc phải cắt nhau và tạo góc $90^\circ$ ; cạnh đối diện của hình chữ nhật không vuông góc.”
Học sinh
HS tự kiểm tra lại bài làm và sửa lỗi (nếu có).

Hoạt động 4: Vận dụng, trải nghiệm · 5 phút

Tìm đường vuông góc quanh em

Mục tiêu

Vận dụng kiến thức và ê ke để nhận biết hai đường vuông góc trong thực tế.

Nội dung

Nhiệm vụ về nhà và trình bày nhanh trên lớp: quan sát đồ vật hoặc không gian quanh nhà (cửa sổ, bàn học, khung tranh, mép sách, nền gạch), tìm một cặp đường (mép) có vẻ vuông góc, dùng ê ke kiểm tra và ghi kết quả.

Sản phẩm dự kiến

HS nêu được ít nhất một cặp đường vuông góc trong thực tế, mô tả cách kiểm tra bằng ê ke và kết luận “vuông góc” hoặc “không vuông góc”.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV giao nhiệm vụ: “Về nhà, em tìm ít nhất hai cặp mép vuông góc quanh nhà và dùng ê ke kiểm tra; ghi lại kết quả vào vở.”
Học sinh
HS ghi nhiệm vụ vào vở và chuẩn bị ê ke.
Giáo viên
GV cho 2–3 HS chia sẻ nhanh một cặp mép đã tìm được: “Em thấy vật gì, kiểm tra thế nào, kết luận ra sao?”
Học sinh
HS trình bày dự kiến: “Mép bảng và mép tường vuông góc; em đặt ê ke và thấy hai cạnh khít nhau.”
Giáo viên
GV nhận xét về cách kiểm tra bằng ê ke, nhắc HS không kết luận chỉ bằng mắt nhìn.
Học sinh
HS lắng nghe và rút kinh nghiệm.
Giáo viên
GV tổng kết: “Hai đường thẳng vuông góc xuất hiện nhiều trong cuộc sống; ê ke giúp ta kiểm tra chính xác. Ghi nhớ: vuông góc là cắt nhau tạo bốn góc $90^\circ$ , kiểm tra bằng ê ke.”
Học sinh
HS đọc lại phần ghi nhớ và ghi vào vở.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Phần 1: Nhận biết hai đường thẳng vuông góc (dùng hai que tính và ê ke)

Hai que tính cắt nhau tạo ra bao nhiêu góc? ........
Dùng ê ke kiểm tra từng góc: góc 1: khít / không khít; góc 2: khít / không khít; góc 3: khít / không khít; góc 4: khít / không khít.
Kết luận: Hai que tính có vuông góc không? Vì sao? ........

Phần 2: Kiểm tra cạnh hình chữ nhật $ABCD$ bằng ê ke

$AB$ và $BC$ (cạnh kề): vuông góc / không vuông góc
$AB$ và $CD$ (cạnh đối diện): vuông góc / không vuông góc
$AD$ và $DC$ (cạnh kề): vuông góc / không vuông góc

Phần 3: Xoay tờ giấy

Sau khi xoay tờ giấy một góc, $AB$ và $BC$ còn vuông góc không? ........
Vì sao? ........

Hướng dẫn về nhà

Tìm ít nhất hai cặp đường (mép) vuông góc quanh nhà; dùng ê ke kiểm tra và ghi kết quả vào vở theo mẫu: “Vật: ..., cặp đường: ..., kiểm tra bằng ê ke: ..., kết luận: ...”.
Hoàn thành các bài tập 1, 3, 4, 5 trong sách Toán 4, trang bài 27; có thể luyện thêm trên trang bài học NeoEdu: neoedu.vn/learn/4/math/bai-27-hai-duong-thang-vuong-goc.
Ôn lại cách dùng ê ke để chuẩn bị cho bài học tiếp theo về đường thẳng song song.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.