ToánLớp 3Chủ đề 3. Làm quen với hình phẳng, hình khối

Giáo án Bài 17. Hình tròn. Tâm, bán kính, đường kính của hình tròn

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 2345/BGDĐT-GDTH · 1 tiết (35 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Yêu cầu cần đạt

1. Năng lực đặc thù

Nêu được tâm O của hình tròn, đoạn bán kính (nối tâm với một điểm trên đường tròn) và đoạn đường kính (nối hai điểm trên đường tròn và đi qua tâm).
Giải thích được vì sao các bán kính của cùng một hình tròn dài bằng nhau và đường kính dài gấp 2 lần bán kính.
Vận dụng được quy tắc: đường kính bằng bán kính nhân 2; bán kính bằng đường kính chia 2 để tính toán và giải quyết tình huống thực tế.
Tư duy và lập luận toán học: HS giải thích được vì sao đoạn nối hai điểm trên đường tròn chỉ là đường kính khi đi qua tâm; biết suy ra đường kính = 2 × bán kính.
Giao tiếp toán học: HS dùng đúng các thuật ngữ tâm, bán kính, đường kính khi mô tả hình vẽ và đọc kết quả bài tập.
Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: HS sử dụng thành thạo com-pa, thước thẳng để vẽ hình tròn, bán kính và đường kính.

2. Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS tự quan sát hình, dùng thước và com-pa để kiểm tra lại kiến thức về tâm, bán kính, đường kính.
Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc cặp đôi và nhóm, trình bày được cách nhận biết bán kính, đường kính bằng lời nói đầy đủ, rõ ràng.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS vận dụng mối liên hệ giữa bán kính và đường kính để giải bài toán thực tế về mặt bàn tròn.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: HS tích cực tham gia thực hành vẽ hình, hoàn thành đầy đủ phiếu học tập.
Trách nhiệm: HS giữ gìn com-pa, thước và đồ dùng học tập; hợp tác nghiêm túc trong nhóm.
Trung thực: HS thẳng thắn kiểm tra và báo cáo đúng kết quả đo, kết quả vẽ của nhóm mình.

II. Đồ dùng dạy học

1. Giáo viên

Com-pa lớn, thước thẳng có chia vạch, phấn màu hoặc bút dạ bảng.
Hình tròn bằng bìa cứng có vẽ sẵn tâm O, một bán kính OA và một đường kính AB.
Máy chiếu hoặc bảng tương tác để trình chiếu hình minh hoạ trong bài học.
Phiếu học tập số 1 (in cho mỗi cặp đôi).
Học liệu số NeoEdu: Trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/3/math/bai-17-hinh-tron-tam-ban-kinh-duong-kinh-cua-hinh-tron (dùng để trình chiếu hình minh hoạ và làm bài tập tương tác ở phần luyện tập).

2. Học sinh

Bộ com-pa, thước thẳng, bút chì, tẩy, vở ô li.
Một sợi dây hoặc que tính dài để đo đoạn thẳng (nếu cần).
Phiếu học tập số 1 và bút dạ để ghi kết quả nhóm.
Một đồ vật có dạng hình tròn (nắp hộp, đĩa, đồng xu) để quan sát.

III. Các hoạt động dạy học chủ yếu

Hoạt động 1: Khởi động · 5 phút

Tìm đồ vật có dạng hình tròn

Mục tiêu

Huy động vốn hiểu biết của HS về hình tròn trong cuộc sống và tạo tâm thế học tập.

Nội dung

HS kể tên các đồ vật có dạng hình tròn xung quanh em và nêu xem em đã thấy chiếc com-pa vẽ hình tròn như thế nào.

Sản phẩm dự kiến

HS kể được ít nhất 3 đồ vật có dạng hình tròn và nêu được ý nghĩa mũi nhọn của com-pa khi vẽ hình tròn.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV đưa ra một chiếc đĩa, một nắp hộp tròn và hỏi: Đây là hình gì? Em còn thấy đồ vật nào có dạng hình tròn trong lớp học hoặc ở nhà?
Học sinh
HS quan sát và trả lời: Đây là hình tròn. Dự kiến HS nói: đồng hồ, bánh xe, mặt trăng, nắp chai, đĩa, bánh pizza...
Giáo viên
GV dùng com-pa vẽ một hình tròn lên bảng, đặt mũi nhọn ở một điểm rồi hỏi: Điểm này em gọi là gì? Vì sao khi vẽ ta phải đặt mũi nhọn ở một điểm cố định?
Học sinh
HS quan sát và trả lời. Dự kiến HS nói: Điểm đó là tâm; đặt mũi nhọn cố định để các điểm của đường tròn luôn cách đều tâm.
Giáo viên
GV mời 2 đến 3 HS nêu tên đồ vật và chốt: Điểm cố định giữa hình tròn gọi là tâm; ta sẽ tìm hiểu kĩ hơn về tâm và các đoạn thẳng liên quan.
Học sinh
HS trả lời cá nhân, các bạn khác lắng nghe và bổ sung.
Giáo viên
GV nhận xét, khen ngợi HS và dẫn dắt vào bài mới: Hôm nay chúng ta học về hình tròn, tâm, bán kính và đường kính.
Học sinh
HS nhắc lại tên bài học vào vở.

Hoạt động 2.1: Khám phá · 10 phút

Nhận biết tâm, bán kính, đường kính

Mục tiêu

HS nhận biết và phát biểu được khái niệm tâm, bán kính, đường kính của hình tròn qua quan sát và thao tác trên hình vẽ.

Nội dung

Nhiệm vụ cặp đôi: quan sát hình tròn tâm O trên bìa hoặc trên máy chiếu, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Trong phiếu gồm: (1) Điểm O là gì của hình tròn? (2) Đoạn OA nối tâm với điểm A trên đường tròn là gì? (3) Đoạn AB nối hai điểm trên đường tròn và đi qua O là gì? (4) Đoạn CD nối hai điểm trên đường tròn nhưng không đi qua O có phải là đường kính không, vì sao?

Sản phẩm dự kiến

HS điền đúng Phiếu học tập số 1: O là tâm; OA là bán kính; AB là đường kính; CD không phải đường kính vì không đi qua tâm. HS ghi được kết luận: bán kính nối tâm với một điểm trên đường tròn; đường kính nối hai điểm trên đường tròn và đi qua tâm.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV phát Phiếu học tập số 1 cho các cặp đôi, trình chiếu hình tròn tâm O (có bán kính OA, đường kính AB). Nêu nhiệm vụ: Các em quan sát hình, thảo luận cặp đôi và điền vào phiếu trong 4 phút.
Học sinh
HS nhận phiếu, quan sát hình và đọc yêu cầu. Các cặp đôi thảo luận với nhau.
Giáo viên
GV đi quanh lớp, hỗ trợ các cặp còn lúng túng bằng câu hỏi gợi mở: Đoạn OA có một đầu ở đâu, đầu kia ở đâu? Đoạn AB có đi qua điểm O không?
Học sinh
HS thảo luận và điền phiếu. Dự kiến HS trả lời: OA có một đầu là tâm O, đầu kia là điểm A trên đường tròn nên là bán kính; AB đi qua O nên là đường kính.
Giáo viên
GV mời 2 cặp đôi trình bày kết quả; yêu cầu nói lí do khi trả lời câu (4). Hỏi thêm: Vì sao đoạn CD không phải đường kính?
Học sinh
Đại diện cặp đôi trình bày. Dự kiến HS trả lời: CD không phải đường kính vì không đi qua tâm O; đường kính phải đi qua tâm.
Giáo viên
GV chốt kiến thức bằng sơ đồ: Tâm O ở giữa; bán kính nối O với điểm trên đường tròn; đường kính nối hai điểm trên đường tròn và đi qua O. GV yêu cầu HS ghi kiến thức vào vở.
Học sinh
HS ghi vào vở: Hình tròn có tâm O; đoạn nối tâm với một điểm trên đường tròn là bán kính; đoạn nối hai điểm trên đường tròn và đi qua tâm là đường kính.

Hoạt động 2.2: Khám phá · 10 phút

Quan hệ giữa bán kính và đường kính

Mục tiêu

HS giải thích được vì sao các bán kính của cùng một hình tròn bằng nhau và đường kính gấp 2 lần bán kính; biết dùng com-pa vẽ hình tròn theo bán kính cho trước.

Nội dung

Nhiệm vụ nhóm 4 (kĩ thuật mảnh ghép, các nhóm nhận mảnh A, B): (1) Dùng com-pa mở đúng bán kính 3 cm, vẽ hình tròn tâm O; vẽ 2 bán kính OA và OB, đo và ghi độ dài. (2) Vẽ đường kính đi qua O, đo độ dài và so sánh với bán kính. (3) Nêu quy tắc tính đường kính khi biết bán kính và tính bán kính khi biết đường kính. Mẹo: Hình minh hoạ có OC = 3 cm, AB đi qua tâm nên AB = 6 cm.

Sản phẩm dự kiến

Nhóm vẽ được hình tròn tâm O bán kính 3 cm, các bán kính OA và OB đều dài 3 cm; đường kính AB dài 6 cm. Kết luận: đường kính = bán kính × 2; bán kính = đường kính : 2; các bán kính cùng một hình tròn bằng nhau.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chia lớp thành các nhóm 4 HS, chia nhiệm vụ: mỗi nhóm nhận dụng cụ com-pa, thước. GV làm mẫu cách mở com-pa đúng 3 cm và đặt mũi nhọn tại tâm O.
Học sinh
HS lắng nghe, quan sát cách GV làm mẫu và nhận dụng cụ học tập.
Giáo viên
GV yêu cầu các nhóm vẽ hình tròn, vẽ hai bán kính OA, OB rồi đo. Sau đó vẽ đường kính AB đi qua tâm và đo. GV nhắc: Giữ nguyên com-pa khi vẽ để các bán kính bằng nhau.
Học sinh
Các nhóm thực hành vẽ và đo. Dự kiến HS nói: OA = OB = 3 cm; AB = 6 cm; AB = 3 + 3 = 6 (cm).
Giáo viên
GV mời 1 nhóm báo cáo kết quả và hỏi: Vì sao đường kính AB bằng 2 lần bán kính? Các bán kính OA và OB có bằng nhau không? Vì sao?
Học sinh
Đại diện nhóm trình bày. Dự kiến HS trả lời: Đường kính gồm hai bán kính ghép lại nên dài gấp 2 lần; các bán kính bằng nhau vì cùng được vẽ với một độ mở com-pa.
Giáo viên
GV chốt: Đường kính dài gấp 2 lần bán kính; bán kính bằng đường kính chia 2. Các bán kính của cùng một hình tròn dài bằng nhau. GV yêu cầu HS ghi công thức vào vở.
Học sinh
HS ghi: d = 2 × r; r = d : 2 (với d là đường kính, r là bán kính). HS nhắc lại quy tắc.

Hoạt động 3: Luyện tập, thực hành · 5 phút

Luyện tập tính bán kính, đường kính

Mục tiêu

HS vận dụng quy tắc đường kính và bán kính để tính toán; nhận biết đúng đoạn bán kính, đường kính, đoạn không phải bán kính hay đường kính.

Nội dung

Nhiệm vụ cá nhân rồi chia sẻ cặp đôi, làm các bài: (1) Bán kính 5 cm, đường kính dài bao nhiêu xăng-ti-mét? (2) Đường kính 14 cm, bán kính dài bao nhiêu xăng-ti-mét? (3) Đoạn nào là bán kính: A. Nối hai điểm bất kì; B. Nối tâm với một điểm trên đường tròn; C. Nối hai điểm ngoài hình? (4) Đúng hay sai: a) Các bán kính cùng một hình tròn dài bằng nhau; b) Mọi đoạn nối hai điểm trên đường tròn đều là đường kính. (5) Bán kính 6 cm thì đường kính ... cm; đường kính 18 cm thì bán kính ... cm.

Sản phẩm dự kiến

Đề và đáp án: (1) 10 cm (5 × 2 = 10 (cm)); (2) 7 cm (14 : 2 = 7 (cm)); (3) Đáp án B, vì bán kính có một đầu ở tâm và đầu kia trên đường tròn; (4) a) Đúng; b) Sai, vì đường kính còn phải đi qua tâm; (5) 12 và 9 (6 × 2 = 12; 18 : 2 = 9). HS đạt được khi làm đúng ít nhất 4 trên 5 câu.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV trình chiếu đề bài luyện tập (có thể dùng bài tập tương tác trên NeoEdu) và yêu cầu HS làm nhanh vào vở trong 2 phút.
Học sinh
HS đọc đề và làm bài cá nhân vào vở nháp hoặc vở ô li.
Giáo viên
GV quan sát, gọi HS nhắc lại quy tắc khi gặp khó khăn; yêu cầu cặp đôi đổi vở kiểm tra chéo.
Học sinh
HS làm bài và kiểm tra chéo cho bạn. Dự kiến HS nói khi tính đường kính: Mình lấy 5 nhân 2 bằng 10 cm.
Giáo viên
GV mời 3 HS đọc đáp án từng câu, các bạn khác nhận xét. GV hỏi thêm câu (4b): Vì sao đoạn nối hai điểm trên đường tròn không phải lúc nào cũng là đường kính?
Học sinh
HS đọc đáp án và giải thích. Dự kiến HS trả lời: Vì đường kính phải đi qua tâm, còn đoạn không đi qua tâm thì không phải.
Giáo viên
GV nhận xét và chốt những lỗi hay gặp: nhầm bán kính với đường kính, quên nhân hoặc chia 2. Khuyến khích HS kiểm tra lại phép tính và đơn vị trước khi kết luận.
Học sinh
HS sửa bài vào vở nếu sai.

Hoạt động 4: Vận dụng, trải nghiệm · 5 phút

Mặt bàn tròn và đồ vật quanh em

Mục tiêu

HS vận dụng kiến thức về đường kính và bán kính để giải quyết tình huống thực tế; giao việc vẽ hình tròn ở nhà.

Nội dung

Bài toán thực tế: Mặt bàn tròn có đường kính 80 cm. Tâm mặt bàn cách mép bàn bao nhiêu xăng-ti-mét? (Gợi ý: khoảng cách từ tâm đến mép bàn chính là bán kính.) Nhiệm vụ về nhà: vẽ một hình tròn có bán kính 2 cm bằng com-pa, vẽ một đường kính đi qua tâm và đo độ dài.

Sản phẩm dự kiến

HS giải được bài toán: 80 : 2 = 40 (cm); tâm mặt bàn cách mép bàn 40 cm. HS nêu được cách làm và hiểu rằng khoảng cách từ tâm đến mép bằng bán kính.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV nêu tình huống mặt bàn tròn có đường kính 80 cm và hỏi: Tâm cách mép bàn bao nhiêu xăng-ti-mét? Em hãy suy nghĩ về mối liên hệ giữa đường kính và bán kính.
Học sinh
HS đọc tình huống, suy nghĩ và làm bài cá nhân.
Giáo viên
GV gợi ý: Khoảng cách từ tâm đến mép bàn chính là độ dài đoạn nào trong hình tròn? GV yêu cầu HS nêu phép tính.
Học sinh
HS trả lời. Dự kiến HS nói: Khoảng cách từ tâm đến mép là bán kính; bán kính bằng 80 chia 2 bằng 40 (cm).
Giáo viên
GV mời 1 đến 2 HS trình bày lời giải; nhận xét và kiểm tra cách trình bày: Đọc kĩ điều đã biết và điều phải tìm, ghi đơn vị đúng.
Học sinh
HS trình bày: Bài giải: Tâm mặt bàn cách mép bàn số xăng-ti-mét là: 80 : 2 = 40 (cm). Đáp số: 40 cm.
Giáo viên
GV chốt: Trong thực tế, khi biết đường kính ta tìm bán kính bằng cách chia 2. GV giao bài về nhà: vẽ hình tròn bán kính 2 cm bằng com-pa, vẽ đường kính và đo.
Học sinh
HS ghi nhiệm vụ về nhà vào vở và nêu lại mối liên hệ giữa đường kính và bán kính.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Quan sát hình tròn tâm O có đoạn OA, đoạn AB, đoạn CD và thảo luận với bạn để điền vào chỗ trống.

Điểm O là: ........................
Đoạn OA là: ........................ vì nối tâm O với điểm A trên đường tròn.
Đoạn AB là: ........................ vì nối hai điểm A, B trên đường tròn và đi qua tâm O.
Đoạn CD (nối hai điểm C, D trên đường tròn, không đi qua O) có phải là đường kính không? Vì sao? ........................
Kết luận của nhóm: Bán kính là đoạn nối ........................ với ........................ trên đường tròn. Đường kính là đoạn nối ........................ trên đường tròn và đi qua ........................

Hướng dẫn về nhà

Vẽ một hình tròn có bán kính 2 cm bằng com-pa, đánh dấu tâm O, vẽ một đường kính đi qua tâm và đo độ dài đường kính để kiểm tra (kết quả phải là 4 cm).
Tìm trong nhà 2 đồ vật có dạng hình tròn, đo (hoặc ước lượng) đường kính và tính bán kính của từng đồ vật; ghi kết quả vào vở.
Ôn lại quy tắc: đường kính = bán kính × 2; bán kính = đường kính : 2. Làm thêm bài tập tương tác trên trang bài học NeoEdu (neoedu.vn/learn/3/math/bai-17-hinh-tron-tam-ban-kinh-duong-kinh-cua-hinh-tron) nếu có thời gian.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.