Giáo án Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện

HS hiểu đề bài yêu cầu so sánh cái gì, vì sao phải có luận điểm trung tâm và người đọc bài viết là ai.

GV chiếu đề: So sánh cách tiểu thuyết làm hiện đời sống xã hội trong Xuân Tóc Đỏ cứu quốc và Mùa lá rụng trong vườn. HS trả lời nhanh ba câu hỏi: (1) Đề yêu cầu so sánh điều gì? (2) Người đọc bài viết là ai và mục đích là gì? (3) Nếu chỉ kể lại hai đoạn trích mà không nêu ý kiến thì bài có đạt yêu cầu không, vì sao?

HS ghi được: đề yêu cầu so sánh cách tiểu thuyết làm hiện đời sống xã hội (không so sánh cốt truyện hay nhân vật riêng lẻ); người đọc là thầy cô và bạn học, mục đích là trình bày luận điểm và chứng minh bằng dẫn chứng; kể lại mà không nêu ý kiến thì chưa đạt vì thiếu luận điểm trung tâm.

HS nêu được luận điểm trung tâm cho đề bài và kiểm tra được luận điểm bằng ngữ liệu trong hai đoạn trích.

Nhóm 4 HS đọc đoạn trích Số đỏ (sân quần vợt, Xuân đánh hỏng quả quyết định, đám đông đổi thái độ) và đoạn trích Mùa lá rụng trong vườn (chiều ba mươi Tết, chị Hoài trở về, lễ gia tiên). Các nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A: viết một câu luận điểm trung tâm và chỉ ra ít nhất hai dấu hiệu trong ngữ liệu chứng minh cho luận điểm đó.

Mỗi nhóm có một luận điểm trung tâm đúng hướng, ví dụ: Cả hai đoạn cho thấy tiểu thuyết làm hiện đời sống xã hội qua một tình huống cụ thể: Số đỏ dùng tiếng cười trào phúng để vạch sự đảo lộn giá trị, còn Mùa lá rụng trong vườn dùng sự gắn bó gia đình để soi chiếu những vết rạn trong quan hệ. Dấu hiệu kiểm chứng: danh tiếng Xuân được tung hô dù việc làm không thật; chị Hoài vẫn được đón nhận bằng nghĩa tình; ông Bằng nhắc tổ tiên nhưng bỏ tên Cừ khi khấn.

HS giải thích được vì sao một chi tiết hỗ trợ luận điểm, không chỉ kể lại hoặc liệt kê, và tự phân tích được tác dụng của chi tiết trong từng tác phẩm.

Mỗi nhóm chọn 3 chi tiết trong hai đoạn trích (ví dụ: Xuân nói trịch thượng, vừa nói vừa làm bộ; khán giả cảm phục và tung hô; các món quà quê và câu hỏi về từng người; ông Bằng bỏ tên Cừ khi khấn; tài nấu nướng của Lý hiện qua mâm cỗ). Với mỗi chi tiết, HS điền Phiếu học tập số 1, phần B theo cấu trúc: chi tiết – nó cho thấy gì – vì sao nó hỗ trợ luận điểm – tác dụng nghệ thuật hoặc tác dụng xã hội.

Mẫu phân tích đúng: Chi tiết 'Xuân nói trịch thượng, vừa nói vừa làm bộ' → cho thấy khoảng cách giữa lời nói và hành động; hỗ trợ luận điểm vì làm rõ sự đảo lộn giá trị; tạo tiếng cười trào phúng. Chi tiết 'ông Bằng bỏ tên Cừ khi khấn' → cho thấy vết rạn chưa lành trong gia đình; hỗ trợ luận điểm vì soi chiếu đời sống tình cảm qua một cử chỉ nhỏ. Không chấp nhận mẫu chỉ ghi 'Xuân nói chuyện hay' hoặc 'ông Bằng buồn'.

HS nêu được một cách hiểu khác, chấp nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn; nắm được quy trình viết bốn bước.

Cá nhân HS xem một cách hiểu khác về đoạn Số đỏ (ví dụ: có người cho rằng Xuân được tung hô chỉ vì đám đông dễ bị cuốn theo, không phải vì danh tiếng bị dựng lên). HS viết hai câu: phần nào của cách hiểu này hợp lí, và giới hạn của nó nằm ở đâu. Sau đó, GV hướng dẫn quy trình viết gồm bốn bước: xác định mục đích và người đọc; lập dàn ý theo vấn đề; viết bản hoàn chỉnh; rà soát sự gắn bó giữa luận điểm, chứng cứ và kết luận.

HS viết được: Cách hiểu khác có phần hợp lí (tâm lí đám đông góp phần làm danh tiếng lan rộng), nhưng giới hạn là cách hiểu này chưa giải thích được vì sao cả giới chức và ban tổ chức đều tham gia vào việc dựng nên sự kiện. Quy trình viết đúng thứ tự: mục đích và người đọc → dàn ý theo vấn đề → bản hoàn chỉnh → rà soát luận điểm, chứng cứ, kết luận.

HS nhận diện được cách xử lí ngữ liệu đúng, phân biệt dữ kiện với lí giải và nắm vững khái niệm.

HS làm bài tập tương tác trên trang NeoEdu (hoặc làm bằng phiếu) gồm bốn nhiệm vụ: (1) Ghép khái niệm với nội dung sử dụng trong bài; (2) Chọn cách làm phù hợp nhất khi xử lí ngữ liệu; (3) Đánh giá hai nhận định (a, b) đúng hay sai; (4) Xếp quy trình tạo một sản phẩm có căn cứ.

Đề và đáp án:

1. Ghép: Luận điểm trung tâm – ý kiến định hướng toàn bài, kiểm tra được bằng lí lẽ, dẫn chứng; Phân tích bằng chứng – giải thích vì sao chi tiết hỗ trợ luận điểm; Phản biện có căn cứ – xem cách hiểu khác, chấp nhận phần hợp lí và chỉ rõ giới hạn.
2. Cách làm phù hợp nhất: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. (B, C, D sai.)
3. Đánh giá: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt – Đúng. b) Mọi chi tiết giả định trong ngữ liệu đều là kết quả nghiên cứu đã công bố – Sai.
4. Xếp quy trình: (1) Xác định nhiệm vụ và người đọc; (2) Chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn; (3) Tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện; (4) Đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

HS làm đúng: 1) Ba cặp ghép đúng như trên; 2) Đáp án A; 3) a Đúng, b Sai (chi tiết giả định không được coi là kết quả nghiên cứu, kết luận về đời sống thật cần dữ liệu thật); 4) Thứ tự 1 – 2 – 3 – 4.

HS lập được dàn ý có nội dung từng phần và viết được một đoạn thân bài hoàn chỉnh có dữ kiện, lí giải và câu chuyển.

Đề luyện tập: Lập dàn ý theo các phần bắt buộc của kiểu bài nghị luận so sánh, ở mỗi phần nêu dữ kiện sẽ dùng (không chỉ ghi mở bài, thân bài, kết bài). Sau đó viết đoạn thân bài so sánh: đoạn tập trung vào cách tiểu thuyết làm hiện đời sống xã hội trong hai tác phẩm, có dẫn chứng, lí giải và câu chuyển.

Gợi ý đáp án: Mở bài: đặt Xuân Tóc Đỏ cứu quốc cạnh Mùa lá rụng trong vườn, nêu khả năng của tiểu thuyết trong việc làm hiện quan hệ xã hội qua tình huống cụ thể, nêu điểm khác về tiếng nói và cảm xúc. Thân bài 1: đoạn Số đỏ – trận quần vợt được nâng thành công trạng quốc gia; khoảng cách giữa hành động thực và lời tung hô tạo tiếng cười trào phúng. Thân bài 2: đoạn Mùa lá rụng trong vườn – chiều ba mươi Tết, chị Hoài trở về; sự đón nhận bằng nghĩa tình cho thấy mối liên hệ bền hơn thay đổi nơi ở. Kết bài: đời sống được nhìn từ chiều sâu gắn bó (đoạn Mùa lá rụng) và từ tiếng cười phê phán (đoạn Số đỏ). Tiêu chí chấm đoạn: đúng đề 0,3; dữ kiện đúng 0,3; giải thích quan hệ 0,3; liên kết 0,1.

Dàn ý đầy đủ ba phần, mỗi phần có dữ kiện cụ thể như trên. Đoạn thân bài mẫu tham khảo (HS viết theo ý riêng): mở đầu bằng câu chuyển, nêu dữ kiện (chị Hoài trở về chiều ba mươi Tết, ông Bằng bỏ tên Cừ khi khấn), giải thích (mối liên hệ gia đình không chỉ theo quan hệ pháp lí), kết bằng câu nối sang đoạn so sánh.

HS tạo được sản phẩm nghị luận so sánh hoàn chỉnh có căn cứ và tự chỉnh sửa theo tiêu chí, áp dụng vào tình huống thực tế của bài viết học thuật ở trường.

Đề: So sánh cách tiểu thuyết làm hiện đời sống xã hội trong Xuân Tóc Đỏ cứu quốc và Mùa lá rụng trong vườn. Yêu cầu: bài viết khoảng 300–400 chữ, có luận điểm trung tâm, phân tích bằng chứng, một đoạn phản biện có căn cứ, kết bài. Nếu dùng số liệu mô phỏng thì phải ghi nhãn giả định, không trình bày như khảo sát đã tiến hành. Trong lớp, HS lập dàn ý chi tiết và viết mở bài (khoảng 5 phút); phần còn lại hoàn thành ở nhà.

Dàn ý chi tiết có luận điểm trung tâm, các dữ kiện và phần phản biện; mở bài có nêu luận điểm. Bài hoàn chỉnh ở nhà đạt tiêu chí: đúng đề 0,25; phân tích dữ kiện 0,3; xem xét giới hạn và nguồn 0,2; cấu trúc đúng kiểu nghị luận so sánh 0,15; diễn đạt 0,1.