Giáo án Trình bày kết quả so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện

HS nắm nhiệm vụ của tiết học và nhận ra cách một bài trình bày mở đầu, nêu mục đích và báo hiệu chuyển ý.

GV chiếu đoạn mở đầu mẫu: «Chào thầy cô và các bạn. Tôi xin trình bày về so sánh cách tiểu thuyết làm hiện đời sống xã hội trong Xuân Tóc Đỏ cứu quốc và Mùa lá rụng trong vườn. Mục đích là chỉ ra một cách hiểu có căn cứ, đồng thời nói rõ điều chưa đủ dữ liệu để kết luận. Trước hết, xét một dữ kiện chính. Từ dữ kiện ấy, cần xem giới hạn của kết luận.»
HS đọc thầm, gạch chân câu nêu mục đích và các câu báo hiệu chuyển ý.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Câu nào cho biết chủ đề và mục đích của bài nói? (2) Những cụm từ nào báo hiệu người nói sắp chuyển sang ý mới? (3) Vì sao người nghe cần nắm được luận điểm ngay từ đầu?

HS nêu được: câu mở đầu nêu chủ đề là so sánh cách tiểu thuyết làm hiện đời sống xã hội trong Xuân Tóc Đỏ cứu quốc và Mùa lá rụng trong vườn; mục đích là chỉ ra một cách hiểu có căn cứ và nói rõ điều chưa đủ dữ liệu để kết luận.
Hai dấu hiệu chuyển ý: «Trước hết, xét một dữ kiện chính» và «Từ dữ kiện ấy, cần xem giới hạn của kết luận».
Kiến thức HS rút ra: luận điểm nói được phát biểu sớm và có dấu hiệu chuyển ý thì người nghe mới theo dõi được mạch lập luận.

HS xác định được luận điểm, dữ kiện làm căn cứ và dấu hiệu chuyển ý trong một đoạn trình bày mẫu về Xuân Tóc Đỏ cứu quốc.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Đoạn trình bày mẫu: «Ở đoạn thứ nhất, một trận quần vợt được nâng thành chuyện công trạng quốc gia. Khoảng cách giữa hành động thực và lời tung hô tạo tiếng cười trào phúng. Sự chuyển thái độ của đám đông cho thấy danh tiếng không chỉ do cá nhân tự dựng mà còn được cả một cơ chế tiếp nhận tiếp sức.»
Nhiệm vụ: (1) Tìm luận điểm của đoạn. (2) Tìm dấu hiệu chuyển ý. (3) Chỉ ra dữ kiện trong đoạn trích Số đỏ làm căn cứ cho luận điểm. (4) Nhận xét: người trình bày đã nói rõ phạm vi nào của ngữ liệu?
Câu hỏi GV đặt ra: Luận điểm này dựa vào sự việc nào trong đoạn trích? Vì sao đây là dữ kiện chứ không phải cách lí giải?

Luận điểm: danh tiếng của Xuân được dựng lên bằng lời tung hô, khoảng cách giữa hành động thực và lời khoa trương tạo tiếng cười trào phúng.
Dấu hiệu chuyển ý: «Ở đoạn thứ nhất», «Sự chuyển thái độ của đám đông cho thấy».
Dữ kiện làm căn cứ: Xuân đánh hỏng quả quyết định để nhường đối thủ; đám đông thất vọng rồi cảm phục và tung hô khi Văn Minh cùng Xuân trèo lên xe.
Phân biệt: sự việc Xuân nhường đối thủ là dữ kiện; nhận định «danh tiếng được cả một cơ chế tiếp nhận tiếp sức» là cách lí giải cần có căn cứ.

HS ghi được luận điểm, bằng chứng và câu hỏi khi nghe; biết nhắc đúng ý người nói trước khi hỏi, bổ sung hoặc phản biện mà không công kích cá nhân.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Một HS đóng vai người nói, trình bày khoảng 1 phút về đoạn trích Mùa lá rụng trong vườn hoặc đoạn trích Số đỏ đã chuẩn bị ở nhà. HS còn lại đóng vai người nghe, ghi vào phiếu luận điểm, một bằng chứng và một câu hỏi kiểm tra phạm vi.
Sau đó người nghe nhắc lại đúng ý người nói rồi mới đặt câu hỏi hoặc nêu ý kiến bổ sung.
Câu hỏi GV đặt ra: Bạn nghe đã nhắc đúng ý của người nói chưa? Câu hỏi của bạn đang hỏi về chứng cứ hay về cảm nhận cá nhân?

Phiếu nghe gồm: Luận điểm (ví dụ: tiểu thuyết làm hiện đời sống xã hội qua một tình huống cụ thể, nhưng cách tổ chức tiếng nói và cảm xúc của hai đoạn không giống nhau); Bằng chứng (một chi tiết cụ thể đã đọc trong đoạn trích); Câu hỏi kiểm tra phạm vi (ví dụ: «Chi tiết này đủ để kết luận về cả chương hay chỉ về đoạn trích?»).
Lời phản hồi mẫu: «Bạn vừa nói luận điểm là..., mình muốn hỏi thêm về dữ kiện...».

HS vận dụng được khái niệm đã học để ghép, chọn đáp án, đánh giá và sắp xếp quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.

Nhóm 4 HS làm bài tập 2 đến bài tập 5 trong SGK (hoặc trên trang bài học NeoEdu ở phần bài tập tương tác). Nội dung:
(1) Ghép khái niệm: Luận điểm nói; Lắng nghe chủ động; Phản hồi có căn cứ với nội dung tương ứng.
(2) Chọn cách làm phù hợp khi xử lí ngữ liệu: A. Phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận; B. Đổi dữ kiện giả định thành số liệu khảo sát thực tế; C. Bổ sung điều chưa được kể như sự kiện chắc chắn; D. Chỉ nêu một lời khuyên rồi bỏ toàn bộ chi tiết.
(3) Đánh giá: a) Có thể phân tích mối quan hệ giữa chi tiết đã nêu và mục đích diễn đạt; b) Mọi chi tiết giả định đều là kết quả nghiên cứu đã công bố.
(4) Xếp thứ tự quy trình tạo sản phẩm có căn cứ.
Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao không được đổi dữ kiện giả định thành kết quả thực tế? Vì sao cần xác định người nghe trước khi chọn chứng cứ?

(1) Luận điểm nói – Ý chính được phát biểu sớm, có dấu hiệu chuyển ý để người nghe theo dõi; Lắng nghe chủ động – Ghi luận điểm, bằng chứng và câu hỏi thay vì chỉ chờ đến lượt nói; Phản hồi có căn cứ – Nhắc đúng ý người nói trước khi hỏi, bổ sung hoặc phản biện, không công kích cá nhân.
(2) Đáp án A: phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận, vì đọc phải bắt đầu từ dữ kiện thực sự được cung cấp và độ tin cậy của kết luận phụ thuộc phạm vi chứng cứ.
(3) a) Đúng; b) Sai, vì ngữ liệu chỉ là giả định, không phải kết quả nghiên cứu hay khảo sát thực tế.
(4) Thứ tự đúng: xác định nhiệm vụ và người đọc hoặc người nghe → chọn dữ kiện phù hợp, ghi rõ phạm vi nguồn → tổ chức nhận định và giải thích bằng dữ kiện → đối chiếu tiêu chí để sửa diễn đạt, nguồn và kết luận.

HS vận dụng cả ba kĩ năng nói, nghe và phản hồi để trình bày kết quả so sánh hai tác phẩm truyện; tự chỉnh sửa sản phẩm theo tiêu chí.

Mỗi cặp đôi chọn một đoạn trình bày ngắn về so sánh cách tiểu thuyết làm hiện đời sống xã hội trong Xuân Tóc Đỏ cứu quốc và Mùa lá rụng trong vườn, dài 3 phút, gồm: câu mở đầu nêu chủ đề và mục đích; hai dấu hiệu chuyển ý; một dữ kiện; một câu nói rõ giới hạn kết luận. Sau đó một HS trình bày trước lớp (3 phút), HS còn lại hỏi đáp (2 phút) theo tiêu chí: chủ đề và chứng cứ, giới hạn kết luận, tổ chức và thời lượng, lắng nghe và phản hồi.
Câu hỏi GV đặt ra: Dữ kiện nào hỗ trợ kết luận của bạn? Điều gì chưa được phép suy rộng từ ngữ liệu này?

Đoạn trình bày ngắn đạt yêu cầu: câu mở đầu nêu đúng chủ đề và mục đích; có hai dấu hiệu chuyển ý; có ít nhất một dữ kiện từ đoạn trích; nêu rõ điều chưa đủ dữ liệu để kết luận.
Lượt hỏi đáp mẫu: Người nghe hỏi «Dữ kiện nào cho thấy Xuân nhường đối thủ?»; người nói trả lời «Đó là việc Xuân đánh hỏng quả quyết định theo yêu cầu của Văn Minh và giới chức; mình chỉ kết luận trong phạm vi đoạn trích này».
Kết quả tự kiểm tra: HS ghi một điều cần sửa trong sản phẩm của mình (ví dụ: thêm chỉ dẫn nguồn đoạn trích, bỏ kết luận vượt phạm vi).