Giáo án Bài 7. Quản lí thu, chi trong gia đình

Huy động kinh nghiệm thực tế của HS về thu nhập và chi tiêu gia đình; dẫn dắt HS nhận ra nhu cầu quản lí thu, chi để ổn định và thực hiện mục tiêu.

GV đặt câu hỏi: "Gia đình em có khoản thu nào đều mỗi tháng không? Có khoản nào lúc nhiều lúc ít hoặc chưa chắc chắn không?" và "Gia đình em đã bao giờ phải chuẩn bị tiền cho một việc lớn như sửa nhà, mua xe, đóng học phí chưa? Khi đó gia đình làm gì?". HS trả lời nhanh, GV ghi các ý lên bảng và chốt câu hỏi trọng tâm của bài: "Làm sao để tiền thu vào đủ chi, còn để dành được cho mục tiêu?"

Danh sách 3–4 ý HS nêu về thu nhập đều hoặc không đều (ví dụ: lương hàng tháng; thu từ buôn bán theo mùa), và 1–2 cách gia đình đã chuẩn bị tiền cho việc lớn (ví dụ: để dành, vay người thân). GV ghi nhận được câu hỏi trọng tâm: "Làm sao để thu đủ chi và còn tích lũy cho mục tiêu?"

Nêu được khái niệm quản lí thu, chi gia đình; phân biệt tiền thu chắc có, khoản hứa chưa nhận và khoản vay phải hoàn trả; phân loại các khoản chi.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần khái niệm trong bài và ví dụ tương tác trên trang NeoEdu (nếu có thiết bị), sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra: "Quản lí thu, chi gia đình gồm những việc nào?" và "Khoản nào là thu nhập chắc có, khoản nào không nên cộng vào kế hoạch?". Phiếu học tập số 1 yêu cầu phân loại các khoản sau:

• Tiền lương tháng đều đặn
• Khoản bạn hứa sẽ trả nhưng chưa nhận
• Khoản vay ngân hàng hoặc vay người thân
• Tiền ăn, điện, nước, đi lại
• Tiền trả nợ hợp pháp hằng tháng
• Tiền để dành cho khoản dự phòng
• Tiền tiết kiệm cho mục tiêu sửa mái
• Tiền xem phim, cà phê, du lịch ngắn ngày

Kết quả phân loại trên Phiếu học tập số 1:

• Thu chắc có: tiền lương tháng đều đặn (cộng vào kế hoạch).
• Không cộng như thu chắc: khoản hứa chưa nhận; khoản vay (có nghĩa vụ hoàn trả, chi phí và thời hạn theo thỏa thuận, luật).
• Chi thiết yếu: tiền ăn, điện, nước, đi lại.
• Chi trả nợ hợp pháp: khoản trả nợ hằng tháng.
• Dự phòng: khoản để ứng phó bất trắc.
• Tiết kiệm mục tiêu: khoản tích lũy cho sửa mái.
• Giải trí: xem phim, cà phê, du lịch ngắn ngày.
  Khái niệm HS rút ra: Quản lí thu, chi gia đình là xác định, phân bổ, theo dõi nguồn thu và khoản chi theo mục tiêu, điều kiện.

Trình bày được sáu bước quản lí thu, chi; giải thích được vì sao mục tiêu cần số tiền, thời hạn, khả năng đạt và vì sao dự phòng không phải chi tiêu tùy ý.

Hoạt động mảnh ghép theo nhóm 4 HS. Mỗi nhóm nhận bộ 6 thẻ ghi sáu bước: (1) thống nhất mục tiêu theo thời gian; (2) liệt kê và kiểm tra nguồn thu; (3) phân loại chi; (4) lập phương án; (5) thực hiện ghi chép; (6) điều chỉnh. Nhiệm vụ: sắp xếp thẻ theo trình tự hợp lí, sau đó thảo luận câu hỏi GV đặt ra: "Vì sao mục tiêu phải có số tiền, thời hạn và khả năng đạt?" và "Vì sao dự phòng không được coi là chi tiêu tùy ý?". Thông tin mẫu để HS áp dụng: mục tiêu sửa mái cần 12 triệu, chưa có tiền ban đầu; thu chắc 18 triệu/tháng.

Trình tự đúng sáu bước: 1) thống nhất mục tiêu theo thời gian; 2) liệt kê và kiểm tra nguồn thu; 3) phân loại chi; 4) lập phương án; 5) thực hiện ghi chép; 6) điều chỉnh.
Kiến thức HS rút ra:

• Mục tiêu cần rõ số tiền (12 triệu), thời hạn và khả năng đạt (ví dụ tích lũy 3 triệu/tháng thì cần 4 tháng nếu không có biến động).
• Dự phòng dành cho bất trắc, không dùng để chi tiêu tùy ý.
• Không áp một tỉ lệ chi cứng cho mọi hộ.

Vận dụng được phép cân đối thu, chi và tính thời gian tích lũy trong tình huống hộ mô hình; nhận biết khoản vay không phải thu nhập.

HS làm nhanh bài tập trắc nghiệm và đúng/sai trên bảng con (dùng cùng dữ liệu hộ mô hình: thu chắc 18 triệu/tháng; thiết yếu 11, trả nợ hợp pháp 2, dự phòng 1, tiết kiệm mục tiêu 3, giải trí 2 triệu; quỹ sửa mái 12 triệu, chưa có tiền ban đầu; chưa xét biến động lãi, giá hay thu nhập). Có thể mở bài tương tác trên trang NeoEdu để HS làm thêm.
Câu 1 (trắc nghiệm): Phương án ban đầu có cân đối không? A. Không, vì mọi chi giải trí luôn bị cấm trong quản lí hộ; B. Không, tổng chi và phân bổ 19 triệu vượt thu 18 triệu một triệu; C. Có, vì chỉ tính thiết yếu 11 triệu rồi bỏ các khoản khác; D. Có, vì tiết kiệm không bao giờ ảnh hưởng số tiền sẵn có.
Câu 2 (trắc nghiệm): Tiết kiệm 3 triệu/tháng để có 12 triệu từ 0, không biến động: cần bao nhiêu tháng? A. 12 tháng; B. 4 tháng; C. 3 tháng; D. 6 tháng.
Câu 3 (đúng/sai): Khoản vay khác tiền lương ở chỗ có nghĩa vụ hoàn trả và chi phí theo thỏa thuận, luật (Đ hay S? Khoản vay luôn là thu nhập không cần hoàn trả nên có thể cộng như tiền lương: S).

Đáp án:

• Câu 1: B. Tổng $11+2+1+3+2=19$ triệu, vượt thu $18$ triệu là $1$ triệu; cần điều chỉnh, không phải cấm mọi giải trí. Phương án cân đối: giữ thiết yếu 11, trả nợ 2, dự phòng 1, tiết kiệm 3; giảm giải trí từ 2 xuống 1 triệu, tổng 18 triệu.
• Câu 2: B. $12 : 3 = 4$ tháng, theo giả định tích lũy đều, không chi vào mục tiêu khác.
• Câu 3: Khoản vay có nghĩa vụ hoàn trả và chi phí theo thỏa thuận, luật; không là thu nhập, nên ý "có thể cộng như tiền lương" là sai (S).
  HS nêu được: Nếu đều đặn đủ 3 triệu/tháng thì đạt $12$ triệu sau $4$ tháng, chưa xét biến động hay dùng dự phòng.

Lựa chọn hành động có căn cứ và tôn trọng người khác khi thu nhập giảm; viết được lời trao đổi để cùng theo dõi thu, chi trong gia đình.

Tình huống: Thu tháng sau giảm còn 16 triệu. Nhóm thảo luận trong 5 phút: "Nêu cách điều chỉnh có ưu tiên và giới hạn." Gợi ý cho nhóm: giữ nhu cầu ăn, ở, học, y tế và nghĩa vụ trả nợ; xem lại khoản linh hoạt (giải trí, tiết kiệm mục tiêu); thương lượng lịch chi; không tự ý bỏ thuốc, không vay đắt để giữ mọi giải trí; số liệu thiếu chi tiết nên chưa kết luận mức cắt tối ưu. Sau đó, mỗi HS viết 3–4 câu lời trao đổi trong gia đình để cùng theo dõi thu chi mà không đòi công khai thông tin riêng trước lớp.

Phương án nhóm gồm: ưu tiên giữ thiết yếu, nghĩa vụ trả nợ và phần dự phòng tối thiểu; điều chỉnh khoản linh hoạt (giải trí, tiết kiệm mục tiêu) có thời hạn; thống nhất ghi chép tổng thu–chi và đối chiếu cuối tháng.
Lời trao đổi mẫu HS có thể viết: "Mình thấy thu tháng này giảm, mình muốn cùng cả nhà xem lại các khoản linh hoạt và mục tiêu sửa mái. Mỗi người nêu nhu cầu thiết yếu của mình để chúng ta thống nhất ưu tiên. Cuối tuần mình cùng đối chiếu bảng ghi chép và điều chỉnh nếu cần."