Giáo án Bài 1. Tăng trưởng và phát triển kinh tế

Gợi nhu cầu học tập, giúp HS nhận ra việc tăng GDP chưa đồng nghĩa với phát triển toàn diện; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV chiếu tình huống: 'Năm nay GDP của địa phương tăng 6%, nhưng nhiều người lao động vẫn thiếu việc làm, nước sông ô nhiễm và trường học quá tải.' GV hỏi: (1) Tăng 6% có nghĩa là gì? (2) Theo em, tăng GDP có đủ để nói đời sống người dân tốt lên không? Vì sao? (3) Nếu muốn đánh giá đúng, em cần xem thêm những thông tin nào?

Dự kiến HS nêu được: (1) GDP tăng 6% nghĩa là quy mô sản lượng tăng so với kì trước. (2) Chưa đủ, vì GDP tổng không cho biết việc làm, môi trường, giáo dục, phân phối. (3) Cần xem thêm việc làm, giảm nghèo, sức khỏe, giáo dục, phân phối thu nhập và chất lượng môi trường. Từ đó xác định nhiệm vụ: phân biệt tăng trưởng và phát triển, cách đánh giá đầy đủ.

Nêu được khái niệm tăng trưởng kinh tế; phân biệt GDP với GNI và giá so sánh với giá hiện hành; tính được tốc độ tăng GDP trong tình huống giả định.

HS làm việc nhóm 4 (kĩ thuật mảnh ghép hai vòng ở mức đơn giản: nhóm chuyên sâu phần GDP/GNI và phần giá so sánh). Nhiệm vụ theo Phiếu học tập số 1: (1) Nêu khái niệm tăng trưởng kinh tế. (2) Nêu điểm khác nhau giữa GDP và GNI. (3) Vì sao phải dùng giá so sánh khi đo tăng trưởng? (4) Bảng mô hình cùng giá so sánh: GDP X từ 500 lên 530 tỉ đơn vị tiền. Tính tốc độ tăng GDP thực (ghi đơn vị và phép tính). Lưu ý: đây là tình huống giả định, không phải thống kê quốc gia thật.

Kiến thức HS rút ra:

• Tăng trưởng kinh tế là gia tăng quy mô sản lượng theo thời gian; cần phân biệt thực và danh nghĩa.
• GDP tính sản phẩm cuối cùng tạo trong lãnh thổ; GNI gắn với thu nhập của chủ thể cư trú; không đồng nhất với thu nhập thực nhận của từng hộ.
• Giá hiện hành chịu tác động của giá; đo tăng trưởng phải dùng giá so sánh.
  Đáp án phiếu: Tốc độ tăng GDP thực = $\dfrac{530-500}{500}\times 100\% = 6\%$. Tăng 30 tỉ trên nền 500 tỉ nên tăng 6%.

Giải thích được phát triển kinh tế gồm tăng trưởng, chuyển dịch cơ cấu và tiến bộ xã hội; nêu được ý nghĩa HDI, hệ số Gini, nghèo đa chiều; giải thích được phát triển bền vững.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Nội dung: (1) Nêu ba thành phần của phát triển kinh tế. (2) HDI gồm những chiều nào? (3) Hệ số Gini cho biết điều gì, giá trị lớn hơn nghĩa là gì? (4) Ví dụ giả định: HDI từ 0,70 lên 0,73, Gini từ 0,38 lên 0,42. Nhận xét về bất bình đẳng. (5) Phát triển bền vững là gì?

Kiến thức HS rút ra:

• Phát triển kinh tế = tăng trưởng + chuyển dịch cơ cấu + tiến bộ xã hội.
• HDI tổng hợp ba chiều: sức khoẻ (tuổi thọ kì vọng), giáo dục (số năm đi học bình quân và số năm đi học kì vọng), thu nhập (GNI bình quân đầu người theo cách tính của chỉ số).
• Hệ số Gini trên thang 0–1; giá trị lớn hơn thể hiện bất bình đẳng cao hơn.
• Ví dụ giả định: HDI tăng 0,03 điểm nhưng Gini tăng 0,04, cho thấy bất bình đẳng theo chỉ tiêu này tăng, không giảm. Không thể từ HDI tăng mà kết luận mọi nhóm đều hưởng lợi như nhau.
• Phát triển bền vững: đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng đáp ứng của thế hệ sau.

Vận dụng được phép tính GDP bình quân đầu người và tốc độ tăng bình quân; nhận diện được các nhận định đúng sai về tăng trưởng và phát triển.

Cá nhân làm 4 câu trắc nghiệm và đúng sai (đề dưới đây), sau đó kiểm tra chéo trong nhóm đôi. Đề: Bảng mô hình cùng giá so sánh: GDP X từ 500 lên 530 tỉ đơn vị tiền; dân số từ 10 lên 10,2 triệu người (giả định, không phải thống kê quốc gia thật).
Câu 1: Tốc độ tăng GDP thực là bao nhiêu? A. 30% B. 106% C. 2% D. 6%
Câu 2: GDP bình quân đầu người năm đầu và năm sau là bao nhiêu? Tốc độ tăng bình quân gần nhất là bao nhiêu? A. 6% B. 2% C. 8% D. 3,92%
Câu 3: Nhận định a) 'GDP thực tăng chưa đủ chứng minh mọi mặt phát triển xã hội và môi trường đều cải thiện.' b) 'GDP bình quân chính là tiền mọi người dân được phát bằng nhau.' Đúng hay sai?
Câu 4: Dữ liệu nào còn cần để nhận định tiến bộ xã hội? A. Chỉ số GDP tổng B. Kết luận mọi người giàu lên từ GDP tăng C. Tỉ lệ tiếp cận giáo dục, sức khoẻ cùng tiêu chí và thời gian D. Chỉ tên đơn vị tiền.
HS có thể tự kiểm tra thêm trên học liệu số NeoEdu.

Đáp án:
Câu 1: D. 6%, vì $\dfrac{530-500}{500}\times 100\% = 6\%$.
Câu 2: GDP bình quân năm đầu: 500 tỉ/10 triệu = 50 000 đơn vị tiền/người; năm sau: 530 tỉ/10,2 triệu ≈ 51 960,78 đơn vị tiền/người. Tốc độ tăng bình quân: $\dfrac{1{,}06}{1{,}02}-1\approx 0{,}0392$, tức khoảng 3,92%. Đáp án D.
Câu 3: a) Đúng. b) Sai, GDP bình quân là phép chia sản lượng cho dân số, không phải khoản tiền phát đều cho từng người.
Câu 4: C. Tỉ lệ tiếp cận giáo dục, sức khoẻ cùng tiêu chí và thời gian.
Lưu ý ghi nhớ: không gọi 6% là tăng bình quân; bình quân không cho biết phân phối thu nhập.

Phân tích được tình huống lựa chọn phát triển có căn cứ, tôn trọng người khác và môi trường; đề xuất hành động phù hợp ở địa phương.

Tình huống giả định: Một xưởng ở địa phương đề xuất mở rộng sản xuất, dự kiến tăng GDP địa phương và tạo việc làm, nhưng nước thải chưa được xử lí và người dân xung quanh lo ngại ảnh hưởng sức khoẻ. Nhóm 4 thảo luận: (1) Nên đánh giá những dữ liệu nào trước khi quyết định? (2) Trong hai phương án, 'mở rộng sản xuất gây ô nhiễm không kiểm soát' và 'nâng công nghệ có đánh giá tác động', em lựa chọn phương án nào? Vì sao? (3) Em có thể làm gì để góp phần phát triển bền vững ở địa phương mình?

Dự kiến sản phẩm nhóm (poster hoặc sơ đồ):

• Dữ liệu cần đánh giá: lợi ích việc làm, chi phí và tác động sức khoẻ, nguồn nước, tài nguyên; có dự toán và đánh giá tác động trước khi quyết định.
• Lựa chọn: ưu tiên phương án nâng công nghệ có đánh giá tác động, đáp ứng quy định, kiểm soát ô nhiễm, công khai và có giám sát; không lấy tăng GDP làm lí do bỏ bảo vệ môi trường.
• Hành động cá nhân: không xả rác, tiết kiệm nước, tham gia giám sát và phản ánh khi có ô nhiễm qua kênh phù hợp, tìm hiểu thông tin địa phương trước khi tham gia ý kiến.
  Kết luận: Tăng GDP chỉ là một mặt; phát triển bền vững cần cân bằng kinh tế, xã hội, môi trường.