Giáo án Bài 35. Dự án: Tìm hiểu thực trạng bảo tồn sinh thái tại địa phương và đề xuất giải pháp bảo tồn

Xác định được vấn đề học tập: một ảnh đẹp có đủ chứng minh tình trạng bảo tồn của cả địa phương hay không.

GV đưa ra một bức ảnh mảng xanh đẹp (mô tả bằng lời, không chèn ảnh) và nêu câu hỏi: Một ảnh đẹp có đủ chứng minh toàn địa phương đã bảo tồn tốt mọi hệ sinh thái không? HS trao đổi nhanh theo cặp trong 2 phút.

Kết luận ban đầu của HS: Không đủ. Một ảnh chỉ thể hiện một phạm vi nhỏ và một thời điểm; muốn suy rộng cần nhiều nguồn có ngày và chỉ tiêu theo dõi. Đây là quan niệm sai cần tránh.

Giải thích được câu hỏi dự án và nguồn có ngày; nêu được phạm vi được phép khảo sát và các nguyên tắc đạo đức.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 (khăn trải bàn: mỗi HS ghi ý kiến vào một ô, sau đó nhóm thống nhất ý chung vào ô giữa). Nhiệm vụ: chọn câu hỏi dự án cụ thể (ví dụ: giảm rác và bảo vệ nền đất có thể cải thiện mảng xanh như thế nào?); xác định phạm vi được phép (mảng xanh sân trường hoặc khu công cộng được phép); liệt kê nguồn có ngày và cách thu; nêu điều không được làm.

Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 với các nội dung: Câu hỏi dự án là vấn đề cụ thể có thể thu bằng chứng trong phạm vi được phép. Nguồn có ngày phải ghi nơi, cách thu và thời điểm để kiểm chứng. Không xâm nhập khu bảo tồn, không công bố vị trí loài quý, không thu dữ liệu riêng tư; phỏng vấn phải tự nguyện; quan sát không xâm hại; chụp góc cố định không có mặt người nếu chưa xin phép.

Giải thích được giải pháp khả thi gắn nguyên nhân, thẩm quyền, nguồn lực và chỉ tiêu; phân biệt số liệu thực, nguồn thứ cấp và mô hình giả định; nêu được giới hạn kết luận.

Nhóm thảo luận Phiếu học tập số 2 theo kỹ thuật mảnh ghép (nhóm gốc 4 HS, sau đó tách thành nhóm chuyên gia). Các nhóm chuyên gia lần lượt tìm hiểu: (1) mô hình báo cáo khu 200 m² gồm 12 cây bản địa được định danh, 3 điểm rác, 2 đoạn đất trơ; (2) thẩm quyền và nguồn lực để đề xuất giải pháp; (3) chỉ tiêu theo dõi và giới hạn kết luận. Sau đó các HS quay về nhóm gốc để ghép kết quả.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh gồm: Trong khu mô hình 200 m² có 12 cây bản địa được giả định đã định danh, 3 điểm rác và 2 đoạn đất trơ; đây là mô hình, không phải địa phương thực. Giải pháp khả thi: quản lí trường duyệt điểm thu gom và tuyến vận chuyển; học sinh ghi số điểm rác mỗi tuần; người chuyên môn đánh giá lớp phủ nền và cây bản địa trước khi trồng; không tự di dời loài và không dùng thuốc. Chỉ tiêu: số điểm rác sau bốn tuần không quá một điểm; tỉ lệ cây sống theo dõi sau ba tháng. Giới hạn: các chỉ tiêu này không chứng minh khôi phục toàn bộ hệ sinh thái; chưa có số đo loài động vật hoặc chức năng đất.

Vận dụng được ba khái niệm câu hỏi dự án, nguồn có ngày, giải pháp khả thi và nhận biết kết luận vượt bằng chứng.

HS làm nhanh các câu sau và giải thích lựa chọn:
Câu 1. Câu hỏi dự án được hiểu đúng như thế nào? A. Kết luận có trước rồi tìm ảnh phù hợp; B. Vấn đề cụ thể có thể thu bằng chứng trong phạm vi được phép; C. Câu hỏi bao quát mọi vấn đề toàn vùng trong một buổi.
Câu 2. Nguồn có ngày được hiểu đúng như thế nào? A. Dữ liệu có số nhưng không cần nguồn hay thời điểm; B. Dữ liệu có tên tác giả nhưng không cần cách thu; C. Dữ liệu ghi nơi, cách thu và thời điểm để kiểm chứng.
Câu 3. Đúng hay sai: Một ảnh đẹp đủ chứng minh toàn địa phương đã bảo tồn tốt mọi hệ sinh thái.
Câu 4. Ba điểm rác giảm còn một, chưa cân rác. Kết luận nào đủ bằng chứng? A. Khối lượng giảm đúng hai phần ba; B. Toàn địa phương đã phục hồi đầy đủ; C. Giảm hai điểm rác trong khu đã khảo sát.

Câu 1: B. Vấn đề cụ thể có thể thu bằng chứng trong phạm vi được phép.
Câu 2: C. Dữ liệu ghi nơi, cách thu và thời điểm để kiểm chứng.
Câu 3: Sai. Ảnh có phạm vi và thời điểm hạn chế, cần nhiều nguồn và chỉ tiêu trước khi suy rộng.
Câu 4: C. Giảm hai điểm rác trong khu đã khảo sát; đếm điểm không cho biết khối lượng hay tình trạng toàn địa phương.

Vận dụng được bảng số liệu mô hình để viết kết luận có giới hạn và đề xuất cách đo bổ sung.

Nhóm làm Phiếu học tập số 2, phần Bài tập 7, 9, 10 dựa trên bảng mô hình: 12 cây bản địa (giả định đã định danh), 3 điểm rác, 2 đoạn đất trơ; sau một đợt giả định còn 1 điểm rác; không có dữ liệu khối lượng rác và chưa có xu hướng thời gian.
Bài 7: Hoàn thành kết luận cho mô hình 200 m² và nêu một hạn chế.
Bài 9: Mô hình điểm rác giảm từ 3 xuống 1. Tổng giảm bao nhiêu điểm?
Bài 10: Có thể kết luận lượng rác giảm $\dfrac{2}{3}$ không? Đề xuất bổ sung đo.

Bài 7: Trong khu mô hình 200 m² có 12 cây bản địa, 3 điểm rác, 2 đoạn trơ; gợi nhu cầu giảm rác và bảo vệ nền đất. Hạn chế: chưa đại diện toàn địa phương và chưa biết xu hướng; cần ghi rõ giả định, nguồn và theo dõi lặp lại.
Bài 9: Giảm 2 điểm (3 − 1 = 2); chưa tính được lượng rác.
Bài 10: Số điểm giảm là 2, tức $\dfrac{2}{3}$ số điểm ban đầu, nhưng không đủ để nói khối lượng rác giảm $\dfrac{2}{3}$ vì mỗi điểm có thể lớn nhỏ khác nhau. Đề xuất: cân rác theo quy trình vệ sinh do người phụ trách duyệt, cùng diện tích, cùng thời gian và cùng loại rác; học sinh không nhặt vật sắc, độc hại hoặc rác y tế.

Vận dụng được kiến thức để lập kế hoạch dự án ba tuần tại khu mảng xanh được phép, có người phụ trách, lịch và chỉ số theo dõi.

Nhóm lập kế hoạch dự án cho mảng xanh sân trường hoặc khu công cộng được phép, gồm: câu hỏi dự án; tuyến khảo sát; phân công (hai bạn ghi cây, hai bạn ghi rác và đất trơ, một bạn tổng hợp); lịch tuần 1 (xin phép quản lí, đọc tài liệu có ngày), tuần 2 (khảo sát an toàn hai lượt cùng tuyến), tuần 3 (tổng hợp và trình bày); đề xuất có người phụ trách, lịch và chỉ số: số điểm rác theo tuần; tỉ lệ cây sống sau ba tháng; không công bố vị trí loài quý và không tự dùng hóa chất.
HS có thể hoàn thiện bản kế hoạch ở nhà và nộp vào buổi học sau.

Bản kế hoạch dự án gồm: Câu hỏi dự án: Giảm rác và bảo vệ nền đất có thể cải thiện mảng xanh như thế nào? Người phụ trách: quản lí trường duyệt đặt chỗ thu gom và tuyến vận chuyển; người chuyên môn đánh giá lớp phủ nền và cây bản địa trước khi trồng. Lịch: tuần 1 xin phép và đọc tài liệu có ngày; tuần 2 khảo sát hai lượt cùng tuyến; tuần 3 tổng hợp và trình bày. Chỉ số: số điểm rác mỗi tuần, mục tiêu không quá một điểm rác sau bốn tuần, tỉ lệ cây sống sau ba tháng. Đạo đức: không thu thông tin riêng tư, không xâm nhập khu bảo tồn, không tự di dời loài hay dùng thuốc. Báo cáo phải có nguồn và ngày, phương pháp, bảng, giới hạn và phản hồi của người quản lí; nếu chưa khảo sát thì ghi rõ chỉ hoàn thành thiết kế và phân tích mô hình.