Giáo án Bài 33. Sinh thái học phục hồi và bảo tồn đa dạng

HS nhận biết được việc tăng số lượng cá thể chưa đủ để gọi là phục hồi hệ sinh thái, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV nêu tình huống: “Một địa phương trồng 1000 cây ngoại lai trên khu đất bị suy thoái, nhưng sau vài năm loài bản địa lại giảm. Có thể gọi đây là thành công phục hồi không?”. HS trả lời nhanh và giải thích ngắn gọn, rồi nêu câu hỏi cần giải quyết trong bài: phục hồi là gì, bảo tồn gồm những hình thức nào, và điều kiện để kết luận đúng.

Câu trả lời dự kiến: Không; vì chỉ tiêu số cây trồng không phản ánh được xâm lấn, đa dạng loài và chức năng của hệ sinh thái. Nhiệm vụ học tập: xác định khái niệm, cơ chế và điều kiện kết luận đúng trong phục hồi và bảo tồn đa dạng.

HS nêu được khái niệm của ba thuật ngữ và phân biệt được mục tiêu, hình thức thực hiện của từng thuật ngữ.

HS làm việc nhóm 3–4 người với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc mục Bản chất và cơ chế trong SGK, sau đó ghép thẻ thuật ngữ với nội dung và điền bảng so sánh.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Phục hồi khác bảo tồn ở điểm nào? (2) Ví dụ nào là bảo tồn tại chỗ, ví dụ nào là bảo tồn chuyển chỗ? (3) Vì sao bảo tồn chuyển chỗ không thay thế được bảo vệ sinh cảnh?

Kiến thức HS rút ra:

• Phục hồi: hỗ trợ hệ suy thoái khôi phục cấu trúc và chức năng theo mục tiêu.
• Bảo tồn tại chỗ: bảo vệ sinh vật trong sinh cảnh tự nhiên của chúng.
• Bảo tồn chuyển chỗ: bảo tồn ngoài sinh cảnh tự nhiên trong điều kiện quản lí phù hợp (ví dụ: ngân hàng hạt, vườn nuôi giữ giống).
• Bảo tồn chuyển chỗ bổ sung chứ không tự thay thế bảo vệ sinh cảnh, vì không giữ đầy đủ các tương tác và quá trình sinh thái trong tự nhiên.

HS giải thích được vì sao bảo tồn cần đa dạng gene, loài và hệ sinh thái; nêu được các loại áp lực và điều kiện để một hoạt động phục hồi được đánh giá đúng.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1 (phần 2). Các cặp trả lời hai nhóm câu hỏi:
(1) Vì sao bảo tồn cần đa dạng gene, loài và hệ sinh thái? Kể tên ba loại áp lực chính và cho ví dụ ngắn cho mỗi loại.
(2) Phục hồi cần dựa vào những yếu tố nào? Vì sao không lấy số cây trồng làm thước đo duy nhất?
GV hướng dẫn HS đọc mục Bản chất và cơ chế và mục Vận dụng và giới hạn kết luận trong SGK.

Kiến thức HS rút ra:

• Bảo tồn cần đa dạng gene (đảm bảo khả năng thích nghi), đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái.
• Các loại áp lực: mất sinh cảnh, khai thác quá mức, ngoại lai xâm lấn.
• Phục hồi dựa trên hệ tham chiếu, nguồn giống phù hợp và chỉ tiêu theo dõi (cấu trúc, chức năng, đa dạng, tỉ lệ sống, tác động dài hạn).
• Không lấy số cây trồng làm thước đo thành công duy nhất, vì số cây không phản ánh xâm lấn, đa dạng và chức năng.

HS vận dụng được khái niệm, cơ chế và điều kiện phục hồi để làm đúng các bài tập; tự đối chiếu được đáp án và giải thích lí do.

HS làm việc theo cặp với bài tập 1–8 trong phần bài tập của bài 33 (có thể dùng bài tương tác trên NeoEdu để tự kiểm tra). Thứ tự: bài 1, 2, 3 (ghép thuật ngữ), 4 (đúng hay sai), 5 (ngân hàng hạt), 6 (tình huống cây ngoại lai), 7 (so sánh ngân hàng hạt và bảo vệ rừng), 8 (tính tỉ lệ sống). GV chiếu đề từng câu, cặp làm 1 phút, sau đó chiếu đáp án và giải thích.

Đáp án và lí do:

• Câu 1: B. Hỗ trợ hệ suy thoái khôi phục cấu trúc, chức năng theo mục tiêu; A và C không đúng vì phục hồi không đưa hệ về đúng mọi chi tiết lịch sử, cũng không chỉ tăng số cá thể một loài.
• Câu 2: C. Bảo vệ sinh vật trong sinh cảnh tự nhiên; A là bảo tồn chuyển chỗ, B không đúng vì không thay thế sinh cảnh.
• Câu 3: Phục hồi – hỗ trợ hệ suy thoái khôi phục cấu trúc/chức năng theo mục tiêu; Bảo tồn tại chỗ – bảo vệ sinh vật trong sinh cảnh tự nhiên của chúng; Bảo tồn chuyển chỗ – bảo tồn ngoài sinh cảnh tự nhiên trong điều kiện quản lí phù hợp.
• Câu 4: Sai. Cần cấu trúc, chức năng, đa dạng và loại áp lực; loài không phù hợp có thể gây hại.
• Câu 5: A. Không; ngân hàng hạt lưu vật liệu nhưng không giữ đầy đủ tương tác và quá trình sinh thái tại chỗ.
• Câu 6: Không. Chỉ tiêu số cây trồng bỏ qua xâm lấn, đa dạng và chức năng; cần mục tiêu, hệ tham chiếu, tỉ lệ sống, loài bản địa và tác động dài hạn.
• Câu 7: Ngân hàng hạt lưu vật liệu di truyền ngoài sinh cảnh (chuyển chỗ); bảo vệ rừng giữ sinh cảnh và quá trình tại chỗ; hai hình thức cần phối hợp, không thay thế hoàn toàn nhau.
• Câu 8: $\dfrac{160}{200} \times 100 = 80\%$. Tỉ lệ sống 80% chưa phải chỉ số đầy đủ của phục hồi.

HS vận dụng điều kiện và giới hạn kết luận để đánh giá một tình huống thực tế, đề xuất biện pháp phù hợp và nêu được vai trò của chuyên môn, pháp luật.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 2. Tình huống: một khu đất ven rừng bị khai thác và xuất hiện nhiều cây ngoại lai. Nhóm xác định (1) tiêu chí cần theo dõi, (2) biện pháp phù hợp gồm kết nối sinh cảnh, bảo vệ nguồn loài bản địa, giảm ô nhiễm và theo dõi dài hạn, (3) vì sao không tự ý nhổ hoặc thả sinh vật khi chưa được phép. Nhóm không sử dụng số liệu địa phương chưa kiểm chứng.

Sản phẩm dự kiến của nhóm:

• Tiêu chí: mục tiêu phục hồi, hệ tham chiếu, tỉ lệ sống của loài bản địa, mức xâm lấn của ngoại lai, tác động dài hạn.
• Biện pháp: kết nối các mảnh sinh cảnh, bảo vệ nguồn loài bản địa, kiểm soát khai thác và ô nhiễm, theo dõi nhiều năm.
• Lí do không tự thả hoặc nhổ: việc tái thả hay di chuyển cần chuyên môn, pháp luật và đánh giá bệnh, di truyền; làm tự phát có thể gây hại cho hệ sinh thái.
• Kết luận: không chỉ dựa vào số cây trồng; cần kết hợp bảo tồn tại chỗ và, nếu cần, bảo tồn chuyển chỗ có quản lí.