Giáo án Bài 14. Thực hành: Quan sát một số dạng đột biến nhiễm sắc thể

HS nhận ra bộ NST chuẩn của loài là 2n=8 và thấy được tổng số NST của mẫu có thể khác với chuẩn; từ đó xác định nhiệm vụ phân tích nhóm NST của bài thực hành.

GV chiếu bảng dữ liệu mô hình loài 2n=8 gồm ba mẫu: chuẩn (2,2,2,2), M (2,3,2,2), P (4,4,4,4). HS tính tổng NST mỗi mẫu và trả lời câu hỏi: Mẫu nào có tổng khác 8? Vì sao có thể thấy khác biệt ngay từ tổng số? Nhiệm vụ của bài: đếm theo tâm động, so nhóm tương đồng và kết luận có điều kiện. GV hướng dẫn HS mở trang bài học số NeoEdu để xem ví dụ về chủ đề.

Tổng NST: mẫu chuẩn là 8 (2+2+2+2); mẫu M là 9 (2+3+2+2); mẫu P là 16 (4+4+4+4). Mẫu M và mẫu P khác với mẫu chuẩn về tổng số. HS ghi được nhiệm vụ: đếm theo nhóm, so cặp, nêu kết luận kèm giới hạn.

HS giải thích được bộ NST chuẩn và cách so cặp dựa trên kích thước, tâm động và dấu đặc trưng; phân biệt được nhận xét thấy trực tiếp với suy luận.

Nhóm 4 HS dùng tiêu bản cố định hoặc ảnh định danh do GV cấp (không dùng mẫu người hay động vật tự làm). Nhóm tìm NST của mỗi cặp tương đồng: đối chiếu kích thước, vị trí tâm động và dấu đặc trưng; đếm theo tâm động và ghi số NST mỗi nhóm. Nhiệm vụ trong Phiếu học tập số 1: (1) Điền số NST từng nhóm của mẫu chuẩn và mẫu M; (2) Tách nhận xét thấy trực tiếp (có bao nhiêu NST, nhóm nào có 3 NST) khỏi suy luận (mẫu M có thể là thể ba); (3) Trả lời: Vì sao phải so cặp trước khi đếm tổng?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành: mẫu chuẩn 2+2+2+2=8; mẫu M 2+3+2+2=9 với một nhóm có 3 NST. Kiến thức HS rút ra: Bộ NST chuẩn là mẫu đối chiếu số và hình dạng theo loài. So cặp là đối chiếu các NST tương đồng về kích thước, tâm động và dấu đặc trưng. Nhận xét thấy trực tiếp là số NST từng nhóm; suy luận là mẫu M phù hợp 2n+1 (thể ba) nếu phân nhóm đúng.

HS thực hiện được quy trình quan sát tiêu bản cố định bằng kính hiển vi, chọn tế bào phù hợp để đếm và giải thích được giới hạn của ảnh NST trong việc phát hiện biến đổi nhỏ.

Kĩ thuật trạm, 2 trạm luân phiên trong 25 phút: Trạm 1 (kính hiển vi): nhóm quan sát lam cố định chuẩn và lam đột biến cùng loài do GV cấp; tìm trường rõ ở vật kính nhỏ, chỉnh nét rồi tăng bội giác theo thiết bị; chọn nhiều tế bào kì giữa không chồng lấp, đếm theo tâm động. Trạm 2 (phân tích dữ liệu): nhóm đọc tình huống ảnh có hai NST chồng lấp, chưa đếm chắc và tình huống cây lá to hơn đối chứng nhưng chưa có số NST; trả lời: Ghi thế nào trong báo cáo? Có đủ cơ sở kết luận không? Vì sao không tự vẽ thêm hoặc bớt NST?

Kết quả trạm 1: lam chuẩn có 4 nhóm, mỗi nhóm 2 NST, tổng 8; lam đột biến có một nhóm 3 NST, tổng 9. Kết quả trạm 2: ghi điểm chưa rõ, chọn trường khác rõ hơn hoặc ảnh chuẩn, không tự vẽ thêm/bớt; cây lá to chỉ gợi giả thuyết đa bội, cần đếm NST hoặc đo lượng DNA. Kiến thức HS rút ra: Giới hạn ảnh là độ phân giải/chất lượng có thể khiến không phát hiện biến đổi nhỏ; không thấy đột biến trong ảnh không chứng minh không có mọi biến đổi gene.

HS vận dụng được quy tắc 2n+1 và 4n, phân biệt được kết luận có điều kiện với kết luận chắc chắn, và đề xuất bằng chứng cần thêm.

HS làm Phiếu học tập số 2 cá nhân trong 8 phút, sau đó đổi phiếu với bạn cùng bàn chấm theo đáp án. Đề và đáp án: (1) Loài 2n=10, mẫu có hai bộ đầy đủ cộng 1 NST. Tổng bao nhiêu? (2) Mô hình loài 2n=8, một cặp có 3 NST, còn lại 2. Tổng và kiểu đột biến? (3) Cây lá to hơn đối chứng nhưng chưa có số NST. Nhận định phù hợp? A. Đủ chắc tứ bội; B. Đủ chắc không có đột biến; C. Chỉ gợi giả thuyết, cần đếm NST/đo DNA. (4) Một mẫu có tổng 16 NST của loài 2n=8 đã đủ kết luận tứ bội chưa? Nêu bằng chứng cần thêm. HS có thể mở bài tập tương tác trên trang NeoEdu để tự kiểm tra.

Đáp án: (1) 11, vì 10+1=11. (2) Tổng 9=2n+1, có 4 nhóm 3+2+2+2; phù hợp thể ba; kết luận phụ thuộc nhận nhóm đúng và không là chẩn đoán người. (3) C: chỉ gợi giả thuyết, vì kích thước còn chịu kiểu gene và môi trường, không là phép đếm bộ NST. (4) Chưa đủ: tổng 16 bằng 4n chỉ gợi tứ bội; cần xác nhận mỗi nhóm tương đồng có bốn NST, không có lệch bội kết hợp, dùng nhiều tế bào rõ, cùng giai đoạn và có mẫu chuẩn đối chiếu. Mẫu P trong bảng có đủ bốn nhóm 4 NST nên phù hợp tứ bội trong mô hình.

HS vận dụng được cách ghi báo cáo quan sát gồm mã mẫu, nguồn, loài, giai đoạn, cách nhận nhóm và điều chưa rõ, đồng thời nêu được giới hạn kết luận.

Nhóm dùng kết quả hai trạm để viết báo cáo ngắn theo mẫu: mã mẫu (ví dụ M), nguồn (lam do GV cấp), loài (mô hình 2n=8), giai đoạn (kì giữa), cách nhận nhóm (đếm theo tâm động, so cặp), kết quả, điều chưa rõ và giới hạn kết luận. Nhóm trả lời câu hỏi: Có thể kết luận mẫu M là thể ba không? Khi nào mẫu chưa đủ cơ sở? Đây là nhiệm vụ vận dụng và có thể giao về nhà.

Báo cáo nhóm tối thiểu 5 mục: Mã mẫu M; nguồn lam GV cấp; loài mô hình 2n=8; giai đoạn kì giữa; nhận nhóm 2+3+2+2=9, phù hợp 2n+1 nếu phân nhóm đúng. Điều chưa rõ: chưa kiểm tra nhiều tế bào khác. Giới hạn: chỉ kết luận về bộ NST của mẫu mô hình, không suy ra tình trạng sức khỏe hay tần số trong quần thể.