Giáo án Ôn tập chương II

HS nhớ lại các khái niệm cốt lõi của chương và thấy được mối liên hệ giữa chọn giống, nhân giống, công nghệ sinh học và điều kiện nuôi dưỡng.

GV đưa ra 6 thẻ khái niệm và 6 thẻ mô tả xáo trộn: Giống vật nuôi; Tiềm năng di truyền; Điều kiện nuôi dưỡng; Chọn giống; Nhân giống; Dấu chuẩn di truyền. HS làm việc cá nhân ghép thẻ trong 3 phút, sau đó đối chiếu theo cặp. GV nêu câu hỏi: «Vì sao một con giống tốt vẫn có thể cho năng suất thấp nếu nuôi sai điều kiện?»

Các cặp ghép đúng: Giống vật nuôi – quần thể cùng loài có đặc điểm đặc trưng và khả năng di truyền ổn định theo điều kiện giống; Tiềm năng di truyền – khả năng biểu hiện tính trạng do nền di truyền đóng góp; Điều kiện nuôi dưỡng – yếu tố môi trường và chăm sóc ảnh hưởng đến biểu hiện tính trạng; Chọn giống – quyết định cá thể nào được giữ lại; Nhân giống – quyết định cách tạo thế hệ tiếp theo; Dấu chuẩn di truyền – thông tin phân tử hỗ trợ nhận diện hoặc đánh giá theo mối liên hệ đã được xác lập. Câu trả lời dự kiến: tiềm năng chỉ biểu hiện khi điều kiện thích hợp.

HS hệ thống hoá có sơ đồ các khái niệm về giống vật nuôi, chọn lọc hàng loạt, nhân giống thuần chủng và phân biệt thuần chủng với lai giống.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1 và giấy A3. Nhóm vẽ sơ đồ ở trung tâm khăn với nhánh Giống vật nuôi, Chọn giống, Nhân giống; mỗi thành viên ghi một nhánh vào ô của mình. Câu hỏi thảo luận: (1) Chọn lọc hàng loạt khác chọn lọc cá thể ở điểm nào? (2) Vì sao thuần chủng và lai có mục tiêu khác nhau? (3) Tiêu chí bắt buộc có được bù bằng ưu điểm khác không?

Sơ đồ nhóm gồm các ý chính: Giống vật nuôi là quần thể cùng loài có đặc điểm đặc trưng và khả năng di truyền ổn định theo điều kiện giống. Chọn lọc hàng loạt là chọn nhiều cá thể chủ yếu theo chỉ tiêu đánh giá trực tiếp của chúng. Nhân giống thuần chủng là nhân các cá thể cùng giống theo mục tiêu duy trì và phát triển giống. Thuần chủng nhằm duy trì đặc điểm của giống; lai nhằm kết hợp tính trạng của hai giống để tạo con lai có mục tiêu xác định. Tiêu chí bắt buộc không được bù bằng ưu điểm của chỉ tiêu khác.

HS nêu được vai trò hỗ trợ và giới hạn của công nghệ sinh học trong chọn và nhân giống vật nuôi, đồng thời nhận biết thao tác nguy cơ phải thuộc người có trách nhiệm.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2 (phần A). Các cặp thảo luận: (1) Dấu chuẩn di truyền hỗ trợ việc gì và không thể thay thế điều gì? (2) Vì sao cần quản lí phả hệ và đa dạng di truyền khi dùng rộng một nguồn giống? (3) Ví dụ: một chương trình dùng rộng nguồn giống có chỉ tiêu tốt nhưng bỏ theo dõi quan hệ huyết thống, nêu lợi ích và nguy cơ.

Dấu chuẩn di truyền hỗ trợ nhận diện hoặc đánh giá theo mối liên hệ đã được xác lập nhưng không thay thế việc xem xét mục tiêu, sức khỏe, năng suất và đa dạng di truyền. Lợi ích: phổ biến tính trạng mong muốn. Nguy cơ: tăng quan hệ huyết thống, giảm đa dạng và thiếu bền vững. Biện pháp: quản lí phả hệ, dùng nhiều nguồn phù hợp, đánh giá sức khỏe và năng suất qua chuyên gia. Trong bài học không thực hành lấy mẫu hoặc kĩ thuật sinh sản trên vật nuôi; các thao tác nguy cơ thuộc người có trách nhiệm.

HS củng cố khái niệm, nhận diện được các nhận định sai thường gặp và vận dụng phép tính trên số liệu cho sẵn.

Bài tập 1–8: GV đọc từng nhận định và đáp án trắc nghiệm, HS giơ thẻ hoặc chọn trên trang NeoEdu (bài tập tương tác). Bài tập 1–4 chọn A, B, C theo khái niệm: 1. Giống vật nuôi; 2. Chọn lọc hàng loạt; 3. Nhân giống thuần chủng; 4. Dấu chuẩn di truyền. Bài tập 5–8 là nhận định Đúng/Sai. Bài tập 9–10 tính toán: hai nhóm mô hình cùng điều kiện có sản lượng trứng bình quân 240 và 210 quả/con/năm; cá thể mô hình tăng từ 30 lên 51 kg trong 30 ngày.

Đáp án: 1–B; 2–B; 3–B; 4–B. Nhận định 5: Sai (tiềm năng chỉ biểu hiện trong điều kiện thích hợp). 6: Sai (tiêu chí bắt buộc không được bù bằng năng suất). 7: Sai (ưu thế lai phụ thuộc tổ hợp, tính trạng và điều kiện). 8: Sai (thông tin phân tử phải kết hợp mục tiêu, sức khỏe, năng suất và đa dạng di truyền). Bài 9: $240-210=30$ quả/con/năm; nhận xét: không suy ra chênh lệch chỉ do di truyền khi nghiên cứu chưa kiểm soát mọi yếu tố. Bài 10: $\dfrac{51-30}{30}=0{,}7\ \text{kg/ngày}=700\ \text{g/ngày}$.

HS vận dụng quy trình bốn bước để giải một hồ sơ tổng hợp có dữ liệu độc lập và giới hạn an toàn, đưa ra kết luận có căn cứ.

Nhóm 4 HS nhận Phiếu học tập số 2 (phần B) gồm hồ sơ: Một trại chăn nuôi chọn giống gà sinh sản. Dòng A có sản lượng trứng bình quân 245 quả/con/năm, có theo dõi sức khỏe và phả hệ đầy đủ. Dòng B có sản lượng trứng bình quân 228 quả/con/năm, có kết quả dấu chuẩn di truyền nhưng không có số liệu sức khỏe và không ghi phả hệ. Trại đề xuất dùng rộng dòng B để nhân giống. Yêu cầu: (1) Xác định nhiệm vụ và chỉ tiêu cần kết luận. (2) Ghi dữ liệu, đơn vị và điều kiện áp dụng; tách số liệu giả định khỏi quan sát thật. (3) Đối chiếu tiêu chí và nêu có nên dùng rộng dòng B không. (4) Đề xuất việc cần làm trước khi quyết định và nêu thao tác nào thuộc người có trách nhiệm.

(1) Nhiệm vụ: đánh giá có nên dùng rộng dòng B để nhân giống; chỉ tiêu: sản lượng trứng, sức khỏe, phả hệ, đa dạng di truyền. (2) Dữ liệu: dòng A 245 quả/con/năm, dòng B 228 quả/con/năm; chênh lệch $245-228=17$ quả/con/năm; điều kiện áp dụng cùng trại. (3) Kết luận: chưa đủ căn cứ để dùng rộng dòng B vì thiếu tiêu chí sức khỏe và phả hệ bắt buộc; không lấy điểm năng suất hoặc kết quả dấu chuẩn để bù. (4) Đề xuất: bổ sung dữ liệu sức khỏe và phả hệ, đánh giá qua chuyên gia, cân nhắc nhiều nguồn giống phù hợp; mọi thao tác can thiệp sinh học trên vật nuôi thuộc người có trách nhiệm, không thực hiện trong lớp học.