Giáo án Bài 5. Nhân giống vật nuôi

Huy động kinh nghiệm thực tế của HS về việc giữ giống và cho lai giống; tạo tình huống xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

HS quan sát hình ảnh (hoặc mô tả) hai trang trại: trang trại A giữ đàn bản địa, ghi chép lí lịch từng con; trang trại B cho lai giữa giống bản địa với giống ngoại để lấy thịt. HS trả lời câu hỏi: Vì sao hai trang trại cần cách quản lí khác nhau? Nếu muốn giữ đặc điểm của giống bản địa thì nên làm gì với đàn giống?

HS nêu được ít nhất hai ý: (1) Giữ đặc điểm giống cần cho cá thể cùng giống giao phối, theo dõi phả hệ để tránh cận huyết; (2) Lai giống nhằm tạo con thương phẩm hoặc tổ hợp đặc điểm mới, không thể coi mọi con lai đều là giống để nhân đàn. GV ghi nhận nhiệm vụ học tập của bài: phân biệt các phương pháp nhân giống và đánh giá kế hoạch chăn nuôi.

HS giải thích và phân biệt được nhân giống thuần chủng, lai giống, lai kinh tế và lai cải tạo theo mục tiêu xác định; nêu được vì sao không lấy mọi con lai làm giống tùy ý.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật mảnh ghép: vòng 1 (nhóm chuyên gia) đọc nội dung về nhân giống thuần chủng và lai giống trong sách và học liệu NeoEdu; vòng 2 (nhóm mảnh ghép) mỗi thành viên chia sẻ phần mình tìm hiểu, cùng hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi trọng tâm: (1) Nhân giống thuần chủng nhằm mục tiêu gì và cần lưu ý điều gì? (2) Lai giống khác thuần chủng ở điểm nào? (3) Lai kinh tế và lai cải tạo khác nhau ở mục tiêu nào? (4) Vì sao không lấy mọi con lai làm giống tùy ý?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: Nhân giống thuần chủng là nhân các cá thể cùng giống theo mục tiêu duy trì và phát triển giống, cần quản lí phả hệ và tránh cận huyết không kiểm soát. Lai giống là kết hợp cá thể khác giống theo mục tiêu xác định, có thể khai thác ưu thế lai hoặc tạo tổ hợp mong muốn. Lai kinh tế chủ yếu tạo con thương phẩm; lai cải tạo nâng một số đặc điểm của quần thể; cả hai cần kế hoạch dài hạn. Không lấy mọi con lai làm giống tùy ý vì mỗi con lai có tổ hợp tính trạng khác nhau và chưa chắc giữ được đặc điểm mong muốn qua các thế hệ.

HS giải thích được ưu thế lai là mức con lai vượt bình quân bố mẹ theo tính trạng và điều kiện xét; vận dụng được công thức tính phần trăm; nêu được ưu thế lai không có ở mọi tính trạng và mọi tổ hợp.

HS làm việc theo cặp đôi kết hợp trò chơi ghép thẻ: ghép thẻ khái niệm với thẻ mô tả. Sau đó HS tính ví dụ mô hình: bố mẹ giả định đạt 100 và 120 đơn vị năng suất; con lai đạt 121 đơn vị. Câu hỏi: (1) Bình quân bố mẹ là bao nhiêu? (2) Mức vượt bình quân là bao nhiêu phần trăm? (3) Có phải mọi con lai đều vượt cả hai bố mẹ về mọi tính trạng không? Dùng Phiếu học tập số 2.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: Ưu thế lai là mức biểu hiện của con lai cao hơn giá trị bình quân bố mẹ đối với tính trạng đang xét trong cùng điều kiện. Công thức: Bình quân bố mẹ = $\dfrac{100+120}{2}=110$; mức vượt $=\dfrac{121-110}{110}\times 100\%=10\%$. Con lai có ưu thế lai ở mức 10% so với bình quân bố mẹ. Ưu thế lai không có ở mọi tính trạng hay mọi tổ hợp, và vượt bình quân không nhất thiết vượt bố hoặc mẹ cao nhất. Tỉ lệ tính toán chỉ là mô hình, cần số liệu đủ tin cậy.

Củng cố khái niệm nhân giống thuần chủng, lai giống, ưu thế lai; tính toán được mức vượt bình quân; sắp xếp đúng quy trình xử lí hồ sơ học tập và nhận biết quan niệm sai.

HS làm bài tương tác trên NeoEdu hoặc phiếu cá nhân (dùng các câu đã cho). Bài 1: Mô tả nào giải thích chính xác nhân giống thuần chủng? A. Kết hợp cá thể khác giống theo mục tiêu xác định; B. Nhân các cá thể cùng giống theo mục tiêu duy trì và phát triển giống; C. Mức con lai vượt bình quân bố mẹ đối với tính trạng và điều kiện đang xét. Bài 2: Ghép khái niệm với mô tả. Bài 3: Nhận định 'Mọi con lai đều có mọi tính trạng tốt hơn cả hai giống bố mẹ' là đúng hay sai? Bài 4: Sắp xếp quy trình xử lí hồ sơ học tập: (a) Kiểm nguy cơ cận huyết và kế hoạch sử dụng con; (b) Xác định mục tiêu duy trì hay thương phẩm; (c) Đọc giống và phả hệ giả định; (d) Chọn sơ đồ thuần chủng hoặc lai phù hợp. Bài 5: Tính mức vượt bình quân với bố mẹ 100 và 120, con lai 121.

Đáp án: Bài 1: B (Nhân giống thuần chủng là nhân các cá thể cùng giống theo mục tiêu duy trì và phát triển giống; A thuộc lai giống, C thuộc ưu thế lai). Bài 2: Nhân giống thuần chủng – Nhân các cá thể cùng giống theo mục tiêu duy trì và phát triển giống; Lai giống – Kết hợp cá thể khác giống theo mục tiêu xác định; Ưu thế lai – Mức con lai vượt bình quân bố mẹ đối với tính trạng và điều kiện đang xét. Bài 3: Sai, vì ưu thế phụ thuộc tổ hợp, tính trạng và điều kiện; vượt bình quân không nhất thiết vượt bố hoặc mẹ cao nhất. Bài 4: (b) → (c) → (d) → (a), vì mỗi bước dựa vào thông tin hoặc quyết định của bước trước. Bài 5: Bình quân $=110$, mức vượt $=10\%$.

HS lập được sơ đồ phả hệ giả định bằng kí hiệu; phân tích và phản biện được kế hoạch thay toàn bộ đàn bản địa bằng con lai không có phả hệ; trình bày được kết luận, bằng chứng và giới hạn an toàn.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 3. Tình huống: Cơ sở muốn giữ đặc điểm giống bản địa nhưng định thay toàn bộ đàn bằng con lai không có phả hệ. Nhiệm vụ: (1) Vẽ sơ đồ phả hệ giả định của một đàn bản địa 3 thế hệ bằng kí hiệu (hình tròn cho cái, hình vuông cho đực, nối bằng gạch ngang, ghi mã cá thể). (2) Phản biện kế hoạch: nêu kết luận, bằng chứng và giới hạn an toàn. Đây là hồ sơ giả định, không tổ chức giao phối hay thao tác kĩ thuật sinh sản. Quyết định phối giống do người chuyên môn và chủ cơ sở hợp pháp thực hiện.

Sơ đồ phả hệ giả định bằng kí hiệu, có ghi chú mã cá thể và nguồn gốc. Bản phản biện gồm: Kết luận: Kế hoạch chưa phù hợp mục tiêu giữ giống. Bằng chứng: Thay toàn bộ bằng con lai có thể làm mất nguồn gen đặc trưng; con lai không có phả hệ nên không kiểm soát được tổ hợp gen và nguy cơ cận huyết ở đời sau. Đề xuất: Cần quần thể thuần có hồ sơ, quản lí phả hệ và chương trình bảo tồn; lai thương phẩm phải tách mục tiêu, không trộn vào đàn giữ giống. Giới hạn: Kết luận dựa trên hồ sơ giả định, cần số liệu thực tế đủ tin cậy và ý kiến người chuyên môn trước khi quyết định.