Giáo án Tổng kết Chương VII

Huy động kiến thức nền của HS và giúp HS xác định nhiệm vụ ôn tập tổng hợp chương VII.

HS quan sát hình ảnh một ô tô được chiếu trên màn hình. GV đặt câu hỏi: « Để ô tô khởi động, chạy, đổi hướng, dừng và giữ xe an toàn, cần những hệ thống nào phối hợp với nhau? » Sau đó HS nêu một tình huống thực tế, ví dụ đạp phanh khi xe chạy trên đường ướt.

Danh sách dự kiến HS nêu: nguồn động lực và truyền lực (tạo và truyền chuyển động), hệ thống treo (quản lí dao động), hệ thống lái (đổi hướng), hệ thống phanh (giảm tốc, dừng và giữ xe). HS xác định được hai nhiệm vụ của hai tiết: hệ thống hoá kiến thức chương và giải hồ sơ tổng hợp có giới hạn an toàn.

Hệ thống hoá chức năng của nguồn động lực, li hợp, hộp số và vi sai trong hệ thống truyền lực.

Nhóm 4 HS hoàn thành khăn trải bàn gồm 4 ô: Nguồn động lực; Li hợp; Hộp số; Vi sai. Mỗi ô ghi chức năng theo đúng định nghĩa trong bài, sau đó ghi thêm một câu so sánh: vi sai khác với hệ thống lái ở điểm nào. Các nhóm dùng Phiếu học tập số 1, phần A để ghi nhanh trước khi hoàn thiện khăn.

• Nguồn động lực: bộ phận tạo cơ năng phục vụ chuyển động.
• Li hợp: bộ phận nối hoặc ngắt truyền lực theo thiết kế.
• Hộp số: bộ phận thay đổi tỉ số truyền để phù hợp chế độ làm việc, qua đó truyền lực biến đổi tốc độ và mômen.
• Vi sai: cơ cấu cho phép hai bánh cùng cầu có tốc độ khác nhau khi cần; khác hệ thống lái, vì hệ thống lái đổi hướng xe theo điều khiển của người lái.
• Kết luận nhóm: cấu tạo truyền lực phụ thuộc nguồn và bố trí; không phải mọi xe đều có sơ đồ giống hệt xe số tay động cơ xăng (xe điện, xe lai có cấu trúc khác).

Hệ thống hoá chức năng của phần tử đàn hồi, giảm chấn, cơ cấu lái, trợ lực lái, phanh thủy lực và ABS; phân biệt được các cặp dễ nhầm lẫn.

Bước 1: Nhóm chuyên gia gồm 3 nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một hệ thống (Treo; Lái; Phanh) theo Phiếu học tập số 1, phần B. Bước 2: HS quay về nhóm mảnh ghép gồm 1 chuyên gia mỗi hệ thống để trình bày và hoàn thiện bảng so sánh. Trọng tâm phân biệt: giảm chấn khác lò xo; trợ lực lái không đồng nghĩa xe tự chọn đường; ABS không thay khoảng cách dừng và sự tập trung của người lái.

• Phần tử đàn hồi: bộ phận biến dạng để tiếp nhận tải và hỗ trợ giảm chấn động. Giảm chấn: làm tiêu tán năng lượng dao động của hệ treo. Lò xo và giảm chấn không thay thế nhau.
• Bộ phận dẫn hướng: định hướng chuyển động tương đối của bánh với thân xe.
• Cơ cấu lái: bộ phận biến đổi tác động điều khiển thành chuyển động phù hợp cho dẫn động. Dẫn động lái truyền chuyển động tới bánh dẫn hướng. Trợ lực lái: bộ phận hỗ trợ giảm sức điều khiển theo thiết kế, không thay trách nhiệm điều khiển của người lái.
• Phanh thủy lực: dẫn động phanh truyền tác động bằng áp suất chất lỏng. Phanh khí nén dùng năng lượng khí có áp suất. ABS: hệ thống hỗ trợ hạn chế bó cứng bánh khi phanh; không loại bỏ quãng phản ứng và quãng phanh.

Nắm được quy trình giải hồ sơ tổng hợp: xác định chỉ tiêu, ghi dữ liệu và điều kiện, đối chiếu tiêu chí, tách số liệu giả định khỏi quan sát thật.

Cặp đôi đọc phần « Cách giải hồ sơ tổng hợp » và hoàn thành Phiếu học tập số 2, phần A. Quy trình gồm: (1) xác định nhiệm vụ và chỉ tiêu cần kết luận; (2) ghi rõ dữ liệu, đơn vị và điều kiện áp dụng; (3) đối chiếu lần lượt các điểm: nguồn động lực, li hợp, phần tử đàn hồi, cơ cấu lái, phanh thủy lực; (4) kết luận, và nếu thiếu tiêu chí bắt buộc thì ghi « chưa đủ căn cứ », không lấy điểm tốt của chỉ tiêu khác bù vào.

• Quy trình 4 bước được HS ghi đúng thứ tự, kèm một câu hỏi kiểm tra cho mỗi bước.
• Công thức khoảng dừng xe: khoảng dừng = quãng đường phản ứng + quãng phanh; quãng đường phản ứng = tốc độ × thời gian phản ứng.
• Kết luận: mọi số liệu giả định phải được ghi tách biệt; mọi thao tác có nguy cơ (lái thử, thao tác với hệ thống an toàn) thuộc người có trách nhiệm và chuyên môn.

Củng cố định nghĩa các bộ phận và hệ thống chính trên ô tô qua câu hỏi trắc nghiệm.

HS làm 5 câu trắc nghiệm, mỗi câu 3 đáp án A, B, C. HS chọn đáp án và giơ thẻ hoặc bảng con. Đề:

1. Mô tả nào giải thích chính xác « Nguồn động lực ô tô »? A. Hệ thống thay đổi và duy trì hướng chuyển động theo điều khiển; B. Bộ phận tạo cơ năng phục vụ chuyển động; C. Hệ thống làm giảm tốc, dừng hoặc giữ xe theo thiết kế.
2. Mô tả nào giải thích chính xác « Li hợp »? A. Bộ phận thay đổi tỉ số truyền để phù hợp chế độ làm việc; B. Bộ phận nối hoặc ngắt truyền lực theo thiết kế; C. Cơ cấu cho phép hai bánh cùng cầu có tốc độ khác nhau khi cần.
3. Mô tả nào giải thích chính xác « Phần tử đàn hồi »? A. Bộ phận làm tiêu tán năng lượng dao động của hệ treo; B. Bộ phận biến dạng để tiếp nhận tải và hỗ trợ giảm chấn động; C. Bộ phận định hướng chuyển động tương đối của bánh với thân xe.
4. Mô tả nào giải thích chính xác « Cơ cấu lái »? A. Các bộ phận truyền chuyển động tới bánh dẫn hướng; B. Bộ phận biến đổi tác động điều khiển thành chuyển động phù hợp cho dẫn động; C. Bộ phận hỗ trợ giảm sức điều khiển theo thiết kế.
5. Mô tả nào giải thích chính xác « Phanh thủy lực »? A. Dẫn động phanh dùng năng lượng khí có áp suất; B. Dẫn động phanh truyền tác động bằng áp suất chất lỏng; C. Hệ thống hỗ trợ hạn chế bó cứng bánh khi phanh.

Đáp án: 1-B (Bộ phận tạo cơ năng phục vụ chuyển động); 2-B (Bộ phận nối hoặc ngắt truyền lực theo thiết kế); 3-B (Bộ phận biến dạng để tiếp nhận tải và hỗ trợ giảm chấn động); 4-B (Bộ phận biến đổi tác động điều khiển thành chuyển động phù hợp cho dẫn động); 5-B (Dẫn động phanh truyền tác động bằng áp suất chất lỏng).
HS đạt yêu cầu khi chọn đúng cả 5 câu và giải thích được vì sao hai đáp án còn lại sai theo chức năng của hệ thống khác.

Nhận diện các phát biểu sai về truyền lực, treo, lái và an toàn; giải thích được căn cứ của kết luận.

HS dùng thẻ Đúng/Sai để trả lời 5 phát biểu, mỗi phát biểu cần giải thích ngắn gọn:
6. Mọi ô tô đều có cấu tạo truyền lực giống hệt xe số tay dùng động cơ xăng.
7. Tăng mômen nhờ giảm tốc chứng minh hộp số tạo thêm công suất.
8. Lò xo và giảm chấn có cùng chức năng nên bỏ một trong hai vẫn bảo đảm mọi tính năng.
9. Trợ lực lái đồng nghĩa xe tự chọn đường và người lái không phải kiểm soát hướng.
10. Xe có ABS có thể chạy nhanh hơn vì luôn dừng ngay không phụ thuộc mặt đường.

Đáp án: 6-Sai (xe điện, xe lai và các kiểu hộp số có cấu trúc khác; sơ đồ phổ biến không đại diện mọi xe); 7-Sai (mômen tăng đi với tốc độ giảm và có tổn hao; hộp số không tạo thêm năng lượng); 8-Sai (lò xo tích và trả năng lượng, giảm chấn tiêu tán dao động; thiếu một bộ phận làm thay đổi tính năng và an toàn); 9-Sai (trợ lực hỗ trợ lực điều khiển, không đồng nghĩa tự lái và không thay trách nhiệm điều khiển); 10-Sai (ABS không loại quãng phản ứng, quãng phanh hay giới hạn bám; tốc độ và điều kiện đường vẫn quyết định an toàn).

Vận dụng quy trình giải hồ sơ tổng hợp để tính khoảng dừng xe với dữ liệu độc lập, đánh giá ảnh hưởng của việc mất tập trung và nêu giới hạn an toàn của ABS.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 2, phần B. Hồ sơ: Xe chạy với tốc độ $15\,\mathrm{m/s}$, quãng phanh $25\,\mathrm{m}$. Thời gian phản ứng giả định của lái xe là $1{,}5\,\mathrm{s}$. Nhiệm vụ 1: Tính quãng đường phản ứng và khoảng dừng xe; ghi rõ số liệu giả định. Nhiệm vụ 2: Giả sử lái xe nhìn điện thoại làm thời gian phản ứng tăng lên $2{,}5\,\mathrm{s}$; tính khoảng dừng mới và nhận xét. Nhiệm vụ 3: Nêu vì sao ABS không thay thế được khoảng cách an toàn; nêu một việc cần làm để bảo đảm an toàn khi điều khiển xe.

Nhiệm vụ 1: Quãng đường phản ứng = $15 \times 1{,}5 = 22{,}5\,\mathrm{m}$; khoảng dừng = $22{,}5 + 25 = 47{,}5\,\mathrm{m}$.
Nhiệm vụ 2: Quãng đường phản ứng mới = $15 \times 2{,}5 = 37{,}5\,\mathrm{m}$; khoảng dừng mới = $37{,}5 + 25 = 62{,}5\,\mathrm{m}$; khoảng dừng tăng $15\,\mathrm{m}$. Kết luận: phanh không đổi nhưng quãng phản ứng tăng làm khoảng dừng tăng rõ rệt.
Nhiệm vụ 3: ABS hạn chế bó cứng bánh nhưng không loại quãng phản ứng và quãng phanh, nên không thay được khoảng cách và sự tập trung. Việc cần làm: không dùng điện thoại khi điều khiển xe và giữ khoảng cách phù hợp với tốc độ.
Lưu ý: số liệu $1{,}5\,\mathrm{s}$ và $2{,}5\,\mathrm{s}$ là giả định, không phải quan sát thật; không lái thử để đo mô hình.