Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức đã học về người kể chuyện và điểm nhìn; xác định nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

GV chiếu tình huống: “Lan thấy chiếc ghế trống rồi nhớ buổi bà còn ngồi vá áo. Người kể chỉ cho biết những điều Lan nhìn và nghĩ; không thuật suy nghĩ của người cha đang ngoài vườn. Sau đoạn nhớ lại, lời kể trở về chiếc ghế trong chiều hiện tại.” HS trả lời ba câu hỏi: (1) Người kể xưng gì, gọi nhân vật thế nào? (2) Lời kể cho biết những gì về suy nghĩ của người cha, và vì sao? (3) Lời kể đi theo thứ tự nào: hiện tại hay quá khứ?

HS nêu được: người kể ngôi thứ ba, gọi tên Lan, không xưng tôi; lời kể chỉ thuật điều Lan nhìn và nghĩ nên có điểm nhìn bên trong giới hạn theo Lan, không thuật nội tâm người cha; lời kể mở ở chiều hiện tại, quay về buổi vá áo rồi trở lại chiếc ghế. Từ đó HS nhận ra nhiệm vụ: phân biệt rõ ba công cụ trần thuật và vận dụng vào ngữ liệu.

Hệ thống hoá nội dung ba khái niệm; phân biệt được người kể chuyện, điểm nhìn và trật tự trần thuật qua dấu hiệu cụ thể trong ngữ liệu.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, mỗi cặp nhận một cột để điền đầy đủ: khái niệm, dấu hiệu nhận biết trong văn bản, câu hỏi tự kiểm tra. Sau đó cả lớp ghép ba cột thành bảng hoàn chỉnh. Câu hỏi GV đặt ra: “Người kể chuyện khác tác giả ở điểm nào?” “Điểm nhìn trong truyện có phải lúc nào cũng là điểm nhìn của tác giả không?” “Trật tự trần thuật có phải là thứ tự sự việc xảy ra không?”

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 với nội dung chính sau:

• Người kể chuyện: tiếng nói tổ chức việc kể; dấu hiệu là ngôi kể (xưng tôi hoặc ngôi thứ ba), cách gọi nhân vật; không mặc nhiên là tác giả.
• Điểm nhìn: vị trí quan sát và phạm vi hiểu biết; dấu hiệu là lời kể chỉ thuật điều nhân vật thấy, nghĩ hay cả thuật nội tâm nhiều nhân vật; tác dụng là quyết định điều người đọc được biết.
• Trật tự trần thuật: cách sắp sự kiện; dấu hiệu là lời kể mở ở hiện tại rồi hồi tưởng, hoặc kể theo trình tự thời gian; tác dụng là tạo nhịp, gợi kí ức hoặc khơi tò mò.

Hệ thống hoá dữ kiện trung tâm, dấu hiệu hình thức và tác dụng của cách tổ chức trần thuật trong ba văn bản; nêu nguyên tắc tránh nhầm lẫn giữa các thể loại.

HS làm việc nhóm 4 người theo kĩ thuật mảnh ghép ngắn: mỗi thành viên phụ trách một văn bản (Vợ nhặt, Chí Phèo, Cải ơi!), điền vào ba mục: định vị thể loại, một dữ kiện trung tâm, dấu hiệu và tác dụng của cách tổ chức trần thuật. Sau đó nhóm thống nhất một nguyên tắc đọc. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao Chí Phèo mở đầu bằng tiếng chửi không được đáp lại lại quan trọng với cách tổ chức truyện?” “Cải ơi! kết hợp quãng hiện tại và quá khứ để làm gì?” “Vì sao không nên dùng cùng một khuôn đọc cho mọi thể loại?”

Mỗi nhóm có bảng tóm tắt gồm:

• Vợ nhặt (Kim Lân, truyện ngắn): dữ kiện trung tâm là Tràng đưa người đàn bà xa lạ về làm vợ sau cuộc gặp có bốn bát bánh đúc, giữa nạn đói; dấu hiệu là lời kể đi theo sự việc, cuối truyện có hình ảnh đoàn người đi phá kho thóc và lá cờ đỏ trong suy nghĩ của Tràng; tác dụng là làm hiện rõ thân phận bị đói khát đẩy đến bấp bênh, đồng thời mở khả năng cưu mang.
• Chí Phèo (Nam Cao, truyện ngắn): dữ kiện trung tâm là tiếng chửi mở đầu không được đáp lại; dấu hiệu là trật tự kể đi từ hiện tại rồi ngược về quãng đời trước; tác dụng là làm sự cô độc hiện ra trước lời giải thích tiểu sử.
• Cải ơi! (Nguyễn Ngọc Tư, truyện ngắn): dữ kiện trung tâm là ông Năm Nhỏ đi tìm Cải gần mười hai năm; dấu hiệu là mạch truyện ở ngã ba Sương xen việc kể lại lí do Cải bỏ nhà; tác dụng là cho thấy cuộc kiếm tìm chưa dứt.
• Nguyên tắc đọc: xác định thể loại và dữ kiện trước, giải thích tác dụng sau; không dùng một khuôn duy nhất cho mọi văn bản.

Vận dụng ba khái niệm để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, đúng – sai và so sánh có căn cứ giữa Vợ nhặt và Chí Phèo.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, gồm: (1) ghép khái niệm với nội dung; (2) chọn cách làm phù hợp khi xử lí ngữ liệu; (3) đánh giá hai câu phát biểu về mô hình học tập; (4) so sánh cách đặt vấn đề trong Vợ nhặt và Chí Phèo (nêu một điểm gặp và một khác biệt có căn cứ). Sau khi làm xong, HS đối chiếu đáp án và kiểm tra trên học liệu NeoEdu nếu còn thời gian. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao câu B ở bài 3 không phù hợp?” “Điểm gặp của hai truyện là gì, và chứng cứ nào cho thấy điều đó?”

Đáp án Phiếu học tập số 2:

• Ghép: Người kể chuyện – Tiếng nói tổ chức việc kể, không mặc nhiên là tác giả; Điểm nhìn – Vị trí quan sát và phạm vi hiểu biết chi phối điều được kể; Trật tự trần thuật – Cách sắp sự kiện trong lời kể, có thể khác thứ tự xảy ra.
• Chọn đáp án A: phân biệt dữ kiện và cách lí giải, rồi nêu căn cứ cho kết luận. Loại B vì đổi dữ kiện giả định thành số liệu thực tế; loại C vì bổ sung điều chưa được kể; loại D vì bỏ toàn bộ chi tiết.
• Câu a: Đ (phân tích mối quan hệ giữa chi tiết và mục đích diễn đạt). Câu b: S (dữ kiện giả định không phải kết quả nghiên cứu đã công bố).
• So sánh (gợi ý): điểm gặp là phẩm giá con người trong cảnh khốn; bà cụ Tứ đón con dâu trong thương cảm, còn bát cháo của thị Nở khơi hi vọng sống lương thiện. Khác biệt: Vợ nhặt mở hướng cưu mang và đổi thay, còn Chí Phèo đẩy nhân vật vào bế tắc vì định kiến. Thang chấm gợi ý: tiêu chí chung 0,2; điểm gặp có căn cứ 0,3; khác biệt dựa vào hai văn bản 0,4; diễn đạt 0,1. Chấp nhận so sánh tương đương có chứng cứ.

Vận dụng công cụ trần thuật để viết đoạn phản hồi 4–6 câu có phát hiện và giới hạn; tự chỉnh sửa theo tiêu chí.

GV yêu cầu HS viết một đoạn 4–6 câu cho người đang học bài này: nêu một phát hiện có căn cứ về tình huống của Lan (hoặc về một văn bản đã học) và một giới hạn cần giữ khi kết luận. Đoạn văn phải dẫn ít nhất một dữ kiện trong ngữ liệu, lí giải quan hệ với mục đích và diễn đạt rõ ràng. Sau khi viết, HS đổi bài với bạn bên cạnh và đối chiếu theo tiêu chí: phát hiện và giới hạn gắn với tình huống (0,4); vận dụng dữ kiện (0,3); lí giải quan hệ với mục đích (0,2); diễn đạt (0,1). Câu hỏi GV đặt ra: “Phát hiện của em dựa trên dữ kiện nào?” “Giới hạn của kết luận là gì?”

Đoạn phản hồi mẫu (tham khảo): “Đoạn kể không cho người cha tự nói điều mình nghĩ; người đọc tiếp cận chiếc ghế qua cái nhìn và hồi ức của Lan. Cách lời kể trở về buổi vá áo khiến một vật trong hiện tại gợi quan hệ với bà. Tuy nhiên, không thể vì người cha chưa được thuật nội tâm mà kết luận ông không có cảm xúc.” Sản phẩm của HS được coi là đạt khi có phát hiện gắn với dữ kiện, có giới hạn của kết luận và lí giải được vì sao cách kể tạo ra hiệu quả đó.