Giáo án Bài 3. Phần mềm nguồn mở và phần mềm chạy trên Internet

Huy động kinh nghiệm của HS về các phần mềm đã sử dụng; xác định vấn đề: phần mềm nào được dùng miễn phí, phần mềm nào cho phép sửa mã, phần mềm nào cần Internet.

GV yêu cầu HS kể tên 3 phần mềm hoặc ứng dụng mà em đã dùng trong học tập hoặc sinh hoạt (soạn thảo văn bản, trình chiếu, làm bảng tính, nhắn tin, lưu trữ tài liệu). Với mỗi phần mềm, HS trả lời nhanh: “Có mất tiền không? Có dùng được khi không có mạng không? Có thể xem hoặc sửa mã nguồn không?”. Câu hỏi dẫn dắt của GV: “Vì sao cùng là phần mềm miễn phí nhưng chưa chắc đã được sửa mã?”, “Dùng công cụ trực tuyến thì cần lưu ý điều gì về dữ liệu?”.

Danh sách 3 phần mềm và bảng nhận xét nhanh trên bảng phụ với các cột: Tên phần mềm; Miễn phí (có/không); Dùng được ngoại tuyến (có/không); Cho phép sửa mã (có/không/chưa rõ). Câu hỏi mở được ghi lên bảng làm mục tiêu của bài: “Làm sao biết một phần mềm có quyền gì và phù hợp với nhu cầu nào?”.

Nêu được khái niệm phần mềm nguồn mở; phân biệt được phần mềm nguồn mở, miễn phí và thương mại/độc quyền; giải thích được vì sao các phân loại này không trùng hoàn toàn.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép: mỗi nhóm được giao một phần của Phiếu học tập số 1 (quyền với mã nguồn; giá phần mềm; điều kiện giấy phép). Sau đó HS tham khảo mục Hiểu cách hoạt động và ví dụ trên trang bài học NeoEdu, ghi kết quả vào phiếu. Câu hỏi GV đặt ra: (1) “Nguồn mở cho phép những quyền nào với mã nguồn?” (2) “Phần mềm miễn phí có bắt buộc cho sửa mã không?” (3) “Vì sao phải đọc giấy phép thay vì suy từ giá?”.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 với kết luận: Nguồn mở cung cấp quyền tiếp cận, sử dụng, sửa và phân phối mã nguồn theo giấy phép; có thể có điều kiện. Miễn phí là về giá tiền, không nhất thiết kèm quyền sửa mã. Thương mại/độc quyền là phần mềm không cho người dùng tự do sửa và phân phối mã; ba phân loại này không trùng hoàn toàn. Quyền và điều kiện là cốt lõi để xác định nguồn mở.

Giải thích được đặc điểm phần mềm chạy trên Internet; nêu được 5 tiêu chí (giấy phép, cộng tác, ngoại tuyến, dữ liệu, xuất tệp); giải thích được vì sao không đồng nhất mở mã với mở mọi dữ liệu người dùng.

HS làm việc cặp đôi, điền Phiếu học tập số 2: so sánh phần mềm cài trên máy và phần mềm chạy trên Internet theo các tiêu chí cộng tác, ngoại tuyến, dữ liệu và xuất tệp. GV dùng ví dụ trong trang NeoEdu để minh họa. Câu hỏi GV đặt ra: (1) “Vì sao phần mềm chạy trên Internet hỗ trợ cộng tác tốt nhưng vẫn cần xét quyền dữ liệu?” (2) “Mở mã nguồn có đồng nghĩa dữ liệu của em được công khai không?” (3) “Nếu cần xuất tệp để nộp bài, em cần kiểm tra điều gì?”.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 với kết luận: Phần mềm chạy trên Internet hỗ trợ truy cập và cộng tác từ nhiều nơi, nhưng phụ thuộc kết nối; cần xét quyền dữ liệu và khả năng xuất tệp. Không đồng nhất mở mã nguồn với mở dữ liệu: mã và dữ liệu người dùng là hai đối tượng khác nhau. Năm tiêu chí quyết định: (1) Giấy phép – đọc điều kiện đúng công cụ, không suy từ giá; (2) Cộng tác – có phương án trực tuyến cho nhiều tài khoản cùng sửa nếu công cụ hỗ trợ; (3) Ngoại tuyến – ứng dụng cục bộ làm được khi mất mạng, công cụ trực tuyến phải kiểm tra tính năng ngoại tuyến; (4) Dữ liệu – cấp quyền cho nhóm, không công khai; (5) Xuất tệp – kiểm tra định dạng mở lại được và giữ bản sao độc lập.

Vận dụng kiến thức về nguồn mở, phần mềm miễn phí và phần mềm trực tuyến để xử lí các câu hỏi trắc nghiệm, đúng/sai và ghép đặc điểm.

HS làm bài tập 1 đến 6 trên trang bài học NeoEdu (phần bài tập tương tác) hoặc trên phiếu in. Đề bài gồm: (1) Nguồn mở được xác định chủ yếu bởi gì? A. Giấy phép và quyền với mã nguồn; B. Giá 0 đồng đơn thuần; C. Có thể chạy khi có Internet; D. Không cần cài trên máy. (2) Phần mềm miễn phí bắt buộc được sửa mã nguồn. Đúng hay sai? (3) Tài liệu trực tuyến cần xét gì? A. Quyền truy cập và khả năng xuất; B. Chỉ màu logo; C. Chỉ số người dùng; D. Chỉ tên nhà phát hành. (4) Nguồn mở đồng nghĩa dữ liệu riêng của người dùng phải công khai. Đúng hay sai? (5) Ghép đặc điểm: Ngoại tuyến, Cộng tác, Giấy phép với các mô tả tương ứng. (6) Khi chưa rõ quyền sửa/phân phối mã nên làm gì? A. Đọc giấy phép chính thức; B. Suy từ giá; C. Suy từ màu; D. Bỏ kiểm tra.

Đáp án: Câu 1: A (quyền và điều kiện là cốt lõi). Câu 2: Sai (miễn phí và nguồn mở khác nhau). Câu 3: A (quyền dữ liệu và khả năng xuất quan trọng). Câu 4: Sai (mã và dữ liệu là hai đối tượng). Câu 5: Ngoại tuyến – dùng được khi không kết nối nếu công cụ hỗ trợ; Cộng tác – nhiều người cùng đóng góp; Giấy phép – quyền và nghĩa vụ khi dùng phần mềm; không dùng một tiêu chí thay cho mọi tiêu chí. Câu 6: A (không tự cấp quyền).

Vận dụng bảng quyết định theo 5 tiêu chí để so sánh hai phương án và lựa chọn công cụ phù hợp cho nhóm; đề xuất phương án bảo toàn công việc khi mạng yếu.

Nhóm HS thực hiện Phiếu học tập số 3: (a) Chọn công cụ soạn tài liệu nhóm theo 5 tiêu chí: giấy phép, cộng tác, ngoại tuyến, dữ liệu và xuất tệp; trình bày sản phẩm hoặc quy trình để GV kiểm tra. (b) Tình huống: nhóm chỉ còn mạng yếu, hãy đề xuất phương án bảo toàn công việc. Câu hỏi GV đặt ra: “Nếu công cụ trực tuyến không có tính năng ngoại tuyến thì nhóm nên làm gì?”, “Làm sao để tránh xung đột khi nhiều người sửa cùng lúc?”.

Mỗi nhóm nộp bảng quyết định gồm 5 tiêu chí và kết luận chọn phương án kèm lí giải. Gợi ý thang điểm (thang 1): phân biệt đủ 5 tiêu chí 0,5 điểm; so sánh hai phương án theo nhu cầu 0,25 điểm; chọn có điều kiện và sao lưu 0,25 điểm. Phương án tương đương đúng, có lí giải và an toàn đều được chấp nhận. Gợi ý cho tình huống mạng yếu: bảo toàn công việc 0,5 điểm (lưu hoặc xuất bản cục bộ theo công cụ); phối hợp/phiên bản 0,3 điểm (phân công để tránh sửa xung đột, đồng bộ lại khi có mạng, giữ phiên bản); an toàn 0,2 điểm (không chia mật khẩu cho người khác làm hộ). Với nhu cầu sửa chung từ xa, nhóm ưu tiên dịch vụ do trường duyệt nếu đủ quyền và kết nối.