Giáo án Bài 7. Kinh tế khu vực Mỹ La-tinh

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về các nền kinh tế Mỹ La-tinh; xác định vấn đề và nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu bản đồ khu vực Mỹ La-tinh và nêu câu hỏi:

• Theo em, Bra-xin và một nước nhỏ ở Trung Mỹ khác nhau thế nào về quy mô kinh tế và mức thu nhập?
• Vì sao giá cà phê hoặc giá đồng trên thế giới có thể làm thay đổi thu nhập của cả một quốc gia?
• Vì sao không thể kết luận một nền kinh tế tăng trưởng ổn định chỉ dựa trên số liệu của một năm?

HS nêu được dự đoán ban đầu: quy mô và thu nhập các nước khác nhau; giá hàng xuất khẩu tác động trực tiếp đến doanh thu và đầu tư; cần nhiều năm số liệu để đánh giá ổn định. GV ghi lên bảng ba nhiệm vụ học tập: (1) quy mô, chuyển dịch và biến động; (2) ngành kinh tế và phân bố; (3) đọc đúng số liệu tăng trưởng và cơ cấu.

Phân tích được quy mô, cơ cấu và nguyên nhân biến động tăng trưởng của kinh tế Mỹ La-tinh.

HS làm việc nhóm 4 người, đọc mục “Quy mô, chuyển dịch và biến động” trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (xem phần worksheets). Các nhóm trả lời các câu hỏi:

• Dịch vụ, nông nghiệp hàng hóa, khai khoáng và chế tạo có vai trò như thế nào trong nền kinh tế khu vực?
• Giá hàng cơ bản, tài chính, chính sách và thị trường tác động thế nào đến tăng trưởng?
• Vì sao không nên suy xu thế tăng trưởng từ một năm, và không nên gọi mọi quốc gia đều phụ thuộc cùng một sản phẩm?

Kết quả thảo luận của nhóm gồm các ý:

• Quy mô, năng lực công nghiệp và mức thu nhập khác nhau giữa các quốc gia; dịch vụ giữ vai trò lớn trong nhiều nền kinh tế.
• Nông nghiệp hàng hóa, khai khoáng và một số ngành chế tạo tham gia sâu vào thương mại quốc tế, nên dễ chịu tác động của giá thế giới.
• Tăng trưởng biến động do giá hàng cơ bản, tài chính, chính sách và thị trường; cần nhiều năm để kết luận về xu thế.
• Không gọi mọi nước phụ thuộc cùng một sản phẩm vì cơ cấu xuất khẩu của từng nước khác nhau.

Xác định được sự phân bố của nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ và du lịch; giải thích nguyên nhân phân bố dựa trên điều kiện tự nhiên và kinh tế – xã hội.

HS hoạt động theo kĩ thuật mảnh ghép: Vòng 1, mỗi nhóm nhận một nhóm ngành (nông nghiệp; khai khoáng và chế tạo; dịch vụ và du lịch) để đọc SGK và bản đồ. Vòng 2, HS đổi sang nhóm mới, mỗi thành viên trình bày nội dung nhóm ngành mình đã tìm hiểu. Sau đó, HS dùng Phiếu học tập số 2 để ghi nội dung và thực hiện bài tương tác trên trang NeoEdu (xác định vùng sản xuất trên bản đồ).
Câu hỏi GV đặt ra:

• Vì sao cà phê tập trung ở Bra-xin còn đậu tương và chăn nuôi phát triển ở những vùng có đất, hạ tầng và thị trường thuận lợi?
• Vì sao công nghiệp chế tạo và dịch vụ thường tập trung ở đông nam Bra-xin?
• Vì sao du lịch cần nước sạch, xử lí rác và an toàn, không chỉ dựa vào số lượt khách?
• Khi mở rộng nông nghiệp, cần cân nhắc điều gì?

Kết quả HS ghi được trên Phiếu học tập số 2:

• Nông nghiệp: cà phê chuyên môn hóa ở Bra-xin; cây công nghiệp nhiệt đới ở vùng thích hợp; đậu tương và chăn nuôi ở khu vực có đất, hạ tầng và thị trường.
• Khai khoáng gắn với các mỏ; chế tạo và dịch vụ tập trung ở trung tâm dân cư, cảng và thị trường lớn như đông nam Bra-xin, vì có hạ tầng, lao động và liên kết cảng.
• Du lịch kết hợp cảnh quan và di sản, nhưng phát triển bền vững đòi hỏi nước sạch, xử lí rác, an toàn cho du khách.
• Mở rộng nông nghiệp phải so lợi ích kinh tế với nguy cơ mất rừng và xói mòn đất.

Tính được tốc độ tăng, giảm và cán cân xuất nhập khẩu; giải thích được vì sao GDP theo USD hiện hành và dữ liệu một năm chưa đủ để kết luận về phát triển.

GV trình bày bảng giả định về GDP giá so sánh: năm 1 là 100, năm 2 là 103, năm 3 là 101 (đơn vị: tỉ đồng giả định). HS tính tốc độ tăng của năm 2 và tốc độ thay đổi của năm 3 so với năm 2. Sau đó, HS thảo luận cặp đôi: Vì sao GDP tính theo USD hiện hành có thể tăng do giá và tỉ giá, dù khối lượng sản xuất không đổi? Vì sao không nên đánh giá phát triển chỉ bằng tổng kim ngạch xuất khẩu?

• Năm 2 tăng so với năm 1: $\dfrac{103-100}{100}\times 100 = 3\%$.
• Năm 3 so với năm 2: $\dfrac{101-103}{103}\times 100 \approx -1{,}94\%$, tức giảm khoảng 1,94%, không lấy 101 − 103 = −2 rồi gọi là giảm 2%.
• GDP USD hiện hành tăng có thể do khối lượng, giá và tỉ giá; cần đối chiếu với GDP giá so sánh.
• Đánh giá phát triển cần phối hợp tăng trưởng thực, cơ cấu giá trị gia tăng, việc làm và môi trường, không chỉ dựa vào kim ngạch xuất khẩu.

Củng cố kiến thức về phân bố ngành, biến động tăng trưởng và cách đọc số liệu kinh tế thông qua bài tập đã cho.

HS làm nhanh các bài tập sau (có thể làm cá nhân rồi kiểm tra cặp đôi; có thể dùng bài tương tác trên NeoEdu để tự kiểm tra):

• Câu 1: Ngành chế tạo có xu hướng thuận lợi tại nơi nào? A. Chỉ nơi có rừng chưa khai thác; B. Có hạ tầng, lao động, thị trường và liên kết cảng; C. Chỉ nơi xa mọi trung tâm dân cư.
• Câu 2: Vì sao giá hàng cơ bản thế giới có thể ảnh hưởng một nền kinh tế xuất khẩu khoáng sản? A. Tự làm tăng số mỏ ngay lập tức; B. Bảo đảm mọi hộ có cùng thu nhập; C. Làm đổi thu xuất khẩu và đầu tư của ngành.
• Câu 3: Tăng GDP theo USD hiện hành luôn đúng bằng tăng khối lượng sản xuất thực. Đúng hay sai?
• Câu 4: Ghép hoạt động với yêu cầu phát triển: khai khoáng; du lịch; nông nghiệp hàng hóa với các yêu cầu tương ứng.
• Câu 5: GDP giá so sánh tăng từ 200 lên 210. Tăng bao nhiêu %?
• Câu 6: Xuất khẩu mô hình là 75 tỉ USD, nhập khẩu là 90 tỉ USD. Cán cân X − M bằng bao nhiêu tỉ USD?

Đáp án:

• Câu 1: B. Chế tạo cần điều kiện kinh tế – xã hội, không chỉ tài nguyên.
• Câu 2: C. Biến động giá truyền qua doanh thu, ngân sách và đầu tư, không tự làm thay đổi trữ lượng.
• Câu 3: Sai. Giá và tỉ giá cùng ảnh hưởng đến GDP tính theo USD hiện hành.
• Câu 4: Khai khoáng – quản lí mỏ và chất thải; du lịch – hạ tầng dịch vụ và bảo vệ di sản; nông nghiệp hàng hóa – thị trường cùng bảo vệ đất và rừng. Mỗi ngành có điều kiện bền vững riêng, không dùng sản lượng thay cho mọi tiêu chí.
• Câu 5: 5%, vì $\dfrac{210-200}{200}\times 100 = 5\%$.
• Câu 6: −15 tỉ USD, vì $75 - 90 = -15$; đây là nhập siêu 15 tỉ USD, không phải tổng thương mại 165 tỉ USD.

Vận dụng kiến thức về phân bố ngành và phát triển bền vững để đánh giá một kế hoạch kinh tế gắn với thực tế địa phương giả định.

Tình huống: Một tỉnh giả định đề xuất mở đất trồng đậu tương bằng cách phá một phần rừng. HS làm việc nhóm 3 đến 4 người, phân tích kế hoạch theo ba nhóm bằng chứng: kinh tế (thu nhập, việc làm, chi phí), môi trường (rừng, đất, nước) và xã hội (quyền sử dụng đất, sinh kế cộng đồng). Nhóm đề xuất thêm phương án thay thế, ví dụ nâng năng suất trên đất sẵn có.
Câu hỏi gợi ý: Doanh thu tăng có đủ để kết luận kế hoạch bền vững không? Vì sao?

Kết quả thảo luận nhóm gồm:

• Bằng chứng kinh tế: dự báo lợi nhuận và việc làm, chi phí đầu tư và hạ tầng.
• Bằng chứng môi trường: diện tích rừng, sinh cảnh và đất, nguồn nước bị ảnh hưởng.
• Bằng chứng xã hội: quyền sử dụng đất và sinh kế của cộng đồng địa phương.
• Kết luận: doanh thu tăng không đủ để kết luận bền vững; nên so sánh với phương án nâng năng suất trên đất sẵn có. Thang chấm gợi ý: bằng chứng kinh tế 0,35 điểm; bằng chứng môi trường 0,35 điểm; bằng chứng xã hội 0,3 điểm.