Giáo án Bài 6. Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội khu vực Mỹ La-tinh

Huy động kiến thức nền của HS về châu Mỹ và tạo tình huống để HS nhận ra phạm vi Mỹ La-tinh rộng hơn Nam Mỹ.

HS quan sát bản đồ châu Mỹ trống trên màn hình, chỉ vị trí Đại Tây Dương, Thái Bình Dương, Mê-hi-cô, Pa-na-ma, Nam Mỹ. Câu hỏi: Theo em, Mỹ La-tinh gồm những vùng nào? Chỉ Nam Mỹ hay còn gồm các vùng khác?

Kết quả khoanh vùng sơ bộ trên bản đồ; nhận thức ban đầu rằng Mỹ La-tinh gồm Mê-hi-cô, Trung Mỹ, phần lớn Ca-ri-bê và Nam Mỹ, không chỉ là Nam Mỹ.

Phân tích phạm vi lãnh thổ và đặc điểm các miền tự nhiên chính: vị trí giữa hai đại dương, dãy An-đét, đồng bằng A-ma-dôn, sơn nguyên Bra-xin và Guy-a-na.

Nhóm 4 HS làm Phiếu học tập số 1 (điền bảng 3 cột: Đối tượng, Vị trí/đặc điểm, Ý nghĩa khai thác). Nhóm dùng lược đồ tự nhiên trong SGK và học liệu NeoEdu để tìm thông tin. Nhiệm vụ: Vì sao kênh Pa-na-ma có ý nghĩa? Dãy An-đét nằm ở đâu? Đồng bằng A-ma-dôn và các sơn nguyên khác nhau như thế nào về điều kiện khai thác?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, kết luận chính: (1) Khu vực nằm giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương; kênh đào Pa-na-ma rút ngắn tuyến hàng hải giữa hai đại dương. (2) Dãy An-đét kéo dài ở phía tây Nam Mỹ, là miền núi cao. (3) Đồng bằng A-ma-dôn rộng, ở trung tâm–phía bắc, có hệ rừng nhiệt đới. (4) Các sơn nguyên Bra-xin và Guy-a-na ở phía đông, tạo điều kiện khai thác khác với miền núi và đồng bằng.

Phân tích được tài nguyên của Mỹ La-tinh (đất, khí hậu, khoáng sản, dầu khí, thủy năng) gắn với các hạn chế môi trường, đặc biệt ở rừng A-ma-dôn và vùng ven tây khô hạn.

Kĩ thuật khăn trải bàn: Nhóm 4 chia khăn thành 4 ô: (1) Đất và khí hậu, (2) Rừng A-ma-dôn, (3) Khoáng sản, dầu khí, thủy năng, (4) Vùng khô hạn ven tây. Mỗi ô ghi lợi thế và hạn chế, theo Phiếu học tập số 2. Câu hỏi gợi ý: Vì sao cà phê, ca cao trồng được ở nhiều nơi? Vì sao phá rừng A-ma-dôn có thể làm suy giảm đa dạng sinh học và tác động dòng nước? Vì sao ven tây có nơi khô hạn dù gần biển?

Phiếu học tập số 2 và khăn trải bàn hoàn thành. Kết luận: (1) Đất và khí hậu phân hóa cho phép trồng cây nhiệt đới như cà phê, ca cao và cây cận nhiệt, ôn đới ở miền nam hoặc đai cao. (2) Rừng A-ma-dôn có vai trò sinh thái lớn; phá rừng có thể làm suy giảm đa dạng và tác động dòng nước, không coi rừng là đất trống. (3) Khoáng sản, dầu khí, thủy năng là lợi thế nhưng cần hạ tầng, vốn và kiểm soát ô nhiễm. (4) Ven tây khô hạn do phối hợp hoàn lưu, dòng biển lạnh và địa hình; không phải mọi nơi gần biển đều mưa nhiều.

Phân tích đặc điểm dân cư, sự đa dạng văn hóa, phân bố dân cư không đều và các vấn đề đô thị hóa, phân hóa giàu nghèo.

Cặp đôi làm Phiếu học tập số 3 theo kĩ thuật Suy nghĩ – Cặp đôi – Chia sẻ. Câu hỏi: (1) Lịch sử nhập cư và cộng đồng bản địa tạo nên điều gì ở Mỹ La-tinh? (2) Vì sao dân cư tập trung nhiều ven biển và đô thị? (3) Đô thị hóa cao có thuận lợi và thách thức gì? (4) Vì sao không nên quy phẩm chất của cả một cộng đồng từ phân hóa giàu nghèo?

Phiếu học tập số 3 hoàn thành, kết luận: (1) Dân cư, ngôn ngữ, văn hóa đa dạng do nhập cư, cộng đồng bản địa và giao lưu. (2) Dân cư tập trung ven biển và đô thị do điều kiện tự nhiên và kinh tế; vùng rừng, núi cao có hạn chế tiếp cận. (3) Đô thị hóa tạo thị trường, việc làm nhưng nếu nhà ở, giao thông, dịch vụ không kịp sẽ làm tăng khu cư trú thiếu hạ tầng. (4) Cần nhìn cấu trúc việc làm, giáo dục và chính sách, không đánh đồng phẩm chất con người với hoàn cảnh kinh tế.

Củng cố phạm vi, vị trí, các miền tự nhiên, đặc điểm dân cư; rèn kĩ năng tính mật độ dân số và tỉ lệ phần trăm.

Trò chơi Ai nhanh hơn với các câu hỏi sau: (1) Đặc điểm vị trí nào đúng với phạm vi Mỹ La-tinh? A. Gồm Mê-hi-cô và Nam Mỹ, không chỉ Nam Mỹ; B. Chỉ gồm các nước thuộc Nam Mỹ; C. Chỉ gồm các đảo Ca-ri-bê. (2) An-đét tập trung chủ yếu ở phía nào Nam Mỹ? A. Giữa đồng bằng A-ma-dôn; B. Phía tây; C. Phía đông. (3) Ghép: A-ma-dôn; An-đét; Pa-na-ma với các đặc điểm: Đồng bằng và hệ rừng nhiệt đới rộng; Miền núi dài phía tây; Kênh nối tuyến hai đại dương. (4) Đô thị hóa cao tự bảo đảm mọi người có việc làm chính thức và nhà ở đủ hạ tầng. Đúng hay sai? (5) Hai đô thị có 12 và 8 triệu dân trong vùng 50 triệu dân. Tổng hai đô thị chiếm bao nhiêu %? (6) Khu mô hình có 90 triệu người trên 3 triệu km². Mật độ trung bình là bao nhiêu người/km²?

Đáp án: (1) A, vì phạm vi SGK rộng hơn Nam Mỹ, có Mê-hi-cô, Trung Mỹ, Ca-ri-bê. (2) B, dãy núi lớn chạy dọc phía tây; phía đông nổi bật các sơn nguyên. (3) A-ma-dôn – Đồng bằng và hệ rừng nhiệt đới rộng; An-đét – Miền núi dài phía tây; Pa-na-ma – Kênh nối tuyến hai đại dương. (4) Sai, vì tỉ lệ đô thị không cho biết chất lượng việc làm hay dịch vụ. (5) 40%, vì $\dfrac{12+8}{50} \times 100 = 40\%$. (6) 30 người/km², vì $\dfrac{90 \times 10^6}{3 \times 10^6} = 30$ người/km², nhưng trung bình không thể hiện khác biệt phân bố.

Vận dụng kiến thức về tài nguyên, môi trường và dân cư để phân tích lợi ích và rủi ro của một dự án phát triển giao thông trong vùng rừng A-ma-dôn, đưa ra khuyến nghị có căn cứ.

Đóng vai: Nhóm 4 HS là Ban tư vấn quy hoạch, nhận hồ sơ giả định về dự án mở tuyến đường xuyên rừng A-ma-dôn. Nhiệm vụ: Nêu hai lợi ích và hai rủi ro của dự án; đưa ra khuyến nghị về việc đánh giá môi trường, quyền cộng đồng bản địa và lựa chọn tuyến. Không cần đề xuất phương án quản lí phức tạp ngoài nội dung bài.

Bản khuyến nghị của nhóm gồm: hai lợi ích (giao thông giảm chi phí tiếp cận dịch vụ và thị trường; tạo điều kiện phát triển kinh tế địa phương), hai rủi ro (mở đường có thể phân mảnh sinh cảnh và làm tăng khai thác trái phép; tạo áp lực lên cộng đồng bản địa và hệ sinh thái rừng). Kết luận: không xem mọi dự án đều có cùng tác động; cần đánh giá môi trường trước khi quyết định.