Giáo án Bài 30. Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội Cộng hòa Nam Phi

Kích hoạt kiến thức về châu Phi và các đại dương đã học; dẫn dắt HS vào vấn đề vị trí của Cộng hòa Nam Phi.

GV đưa ra 3 gợi ý ngắn trên bản đồ châu Phi: quốc gia ở cực nam châu Phi; quốc gia giáp hai đại dương; tuyến hàng hải đi qua mũi phía nam lục địa. HS trả lời nhanh và nêu câu hỏi: Vì sao vị trí này quan trọng đối với giao thương?

HS xác định được Cộng hòa Nam Phi ở phần nam châu Phi, giáp Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương, gần tuyến hàng hải qua mũi phía nam lục địa. HS ghi vấn đề cần tìm hiểu của tiết học: vị trí, tự nhiên và dân cư của Nam Phi tác động thế nào đến phát triển.

Phân tích được vị trí địa lí của Nam Phi, phân biệt quốc gia với khu vực miền nam châu Phi và nêu được thuận lợi, hạn chế do vị trí mang lại.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 1, khai thác bản đồ châu Phi và sách giáo khoa để trả lời: (1) Nam Phi giáp những đại dương nào? (2) Vị trí này mang lại thuận lợi gì cho giao thương? (3) Vì sao cảng biển cần hậu phương, mạng lưới đường bộ, đường sắt và đảm bảo an toàn? (4) Vì sao không thể coi toàn bộ miền nam châu Phi là Nam Phi?

Thuận lợi: giáp Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương; nằm gần tuyến hàng hải qua mũi phía nam lục địa, thuận lợi cho giao thương và trung chuyển hàng hóa.
Hạn chế hoặc điều kiện kèm theo: hiệu quả cảng phụ thuộc hậu phương, kết nối đường bộ, đường sắt và an toàn; vị trí không tự bảo đảm mọi đô thị phát triển đều.
Kết luận HS rút ra: Nam Phi là một quốc gia, không đồng nhất với toàn khu vực miền nam châu Phi khi phân tích diện tích, dân số hay kinh tế.

Trình bày được đặc điểm địa hình, khí hậu, khoáng sản, sinh cảnh của Nam Phi; giải thích được sự phân hóa tự nhiên và nêu được hạn chế về tài nguyên, môi trường.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: 4 nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nghiên cứu một chủ đề trong Phiếu học tập số 2: (A) Địa hình: cao nguyên nội địa, núi, dải đồng bằng ven biển, dãy Đrê-ken-béc ở phía đông nam; (B) Khí hậu và nước: ảnh hưởng dòng biển lạnh Ben-ghê-la ở phía tây, biển ấm ở phía đông, kiểu khí hậu Địa Trung Hải ở tây nam; (C) Khoáng sản và sinh cảnh: vàng, bạch kim, than; sinh cảnh đa dạng hỗ trợ du lịch; (D) Hạn chế: khô hạn, ô nhiễm mỏ, quản lí nước, đất và bảo tồn. Vòng 2: ghép nhóm mới gồm đủ 4 chuyên gia để tổng hợp, so sánh Kếp-tao ven tây nam với vùng đô thị Giô-han-ne-xbớc–Prê-tô-ri-a ở nội địa.

Địa hình: cao nguyên nội địa, núi và dải đồng bằng ven biển tạo phân hóa lãnh thổ.
Khí hậu: phía tây khô do dòng biển lạnh Ben-ghê-la và hoàn lưu; tây nam có khí hậu Địa Trung Hải; phía đông chịu ảnh hưởng biển ấm, mưa khác theo vị trí. Không thể nói mọi nơi có khí hậu, nguồn nước giống nhau.
Tài nguyên: vàng, bạch kim, than tạo lợi thế công nghiệp; sinh cảnh đa dạng hỗ trợ du lịch.
Hạn chế: nhiều nơi khô hạn; khai thác mỏ gây ô nhiễm; nước, đất và bảo tồn cần quản lí hài hòa với lợi ích kinh tế.
So sánh: Kếp-tao ven tây nam khác về vị trí và chức năng với vùng đô thị Giô-han-ne-xbớc–Prê-tô-ri-a ở nội địa.

Trình bày được đặc điểm dân cư, xã hội đa dạng; nêu được ảnh hưởng của bất bình đẳng lịch sử đến việc làm, nhà ở và dịch vụ; nhận thức được yêu cầu phát triển bao trùm.

HS làm việc nhóm 4–6 người, đọc thông tin và số liệu: dân số khoảng 63,2 triệu người (World Bank, 2023). Thảo luận các câu hỏi: (1) Đặc điểm đa dạng văn hóa, ngôn ngữ của xã hội Nam Phi là gì? (2) Bất bình đẳng lịch sử ảnh hưởng thế nào đến việc làm, nhà ở và tiếp cận dịch vụ? (3) Vì sao các trung tâm đô thị tập trung dân cư và thị trường còn các vùng khác tiếp cận không đều? (4) Để phân tích bất bình đẳng cần xem xét những yếu tố nào, và vì sao không giải thích năng lực hay thu nhập bằng đặc điểm chủng tộc?

Dân cư: khoảng 63,2 triệu người (World Bank, 2023); xã hội đa dạng về văn hóa và ngôn ngữ.
Bất bình đẳng lịch sử ảnh hưởng đến việc làm, nhà ở và tiếp cận dịch vụ; biểu hiện không đều giữa các vùng và nhóm dân cư.
Đô thị tập trung dân và thị trường; vùng khác tiếp cận hạ tầng, dịch vụ không đều.
Kết luận HS rút ra: phân tích bất bình đẳng cần dựa vào giáo dục, cơ hội, không gian và thể chế; không gán chênh lệch cho đặc điểm chủng tộc.

Củng cố kiến thức về phạm vi quốc gia và khu vực, đại dương giáp Nam Phi, phân hóa tự nhiên và số liệu dân số.

GV chiếu lần lượt 6 bài tập (có thể dùng học liệu NeoEdu để làm tương tác). HS trả lời cá nhân, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn.

1. Phân biệt đúng về phạm vi: A. Nam Phi là một quốc gia, không phải toàn miền nam châu Phi; B. Mọi quốc gia miền nam châu Phi là các tỉnh của Nam Phi; C. Nam Phi chỉ là tên một dòng biển.
2. Hai đại dương gắn vị trí Nam Phi: A. Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương; B. Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương; C. Thái Bình Dương và Bắc Băng Dương.
3. Khí hậu và nguồn nước ở mọi phần Nam Phi đều giống nhau. Đúng hay sai?
4. Ghép điều kiện với yêu cầu sử dụng: Khoáng sản; Sinh cảnh đa dạng; Khô hạn.
5. Dân số 2023 làm tròn 63,21 triệu, so với mốc 60 triệu chênh bao nhiêu triệu?
6. Đô thị có 15 triệu dân trong vùng 25 triệu dân, tỉ lệ đô thị là bao nhiêu phần trăm?

1 – A (Nam Phi là một quốc gia, cần phân biệt với khu vực địa lí khi dùng diện tích, dân số).
2 – B (Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương).
3 – Sai (vị trí, địa hình, hoàn lưu và dòng biển tạo phân hóa khí hậu và nguồn nước).
4 – Khoáng sản gắn với khai thác đi cùng phục hồi và xử lí thải; sinh cảnh đa dạng gắn với du lịch có bảo tồn và sức tải; khô hạn gắn với hiệu quả sử dụng nước và phân phối hợp lí.
5 – $63{,}21 - 60 = 3{,}21$, tức 3,21 triệu (đây không phải số tăng dân giữa hai năm).
6 – $\dfrac{15}{25} \times 100 = 60\%$ (đây chỉ là ví dụ tính toán, không phải tỉ lệ thực tế của Nam Phi).

Vận dụng kiến thức để phân tích vì sao tài nguyên, vị trí và bờ biển chưa đủ để kết luận chất lượng sống cao ở mọi vùng; nêu được ý tưởng về phân tích bất bình đẳng không gán định kiến chủng tộc.

HS trả lời câu hỏi vận dụng theo nhóm đôi (phần chính) và hoàn thiện đoạn văn ngắn về nhà: (1) Vì sao tài nguyên mỏ và bờ biển chưa đủ để kết luận chất lượng sống cao ở mọi vùng của Nam Phi? (2) Cần những bằng chứng nào để phân tích bất bình đẳng mà không gán định kiến chủng tộc?

Ý 1: Mỏ và vị trí biển tạo đầu vào cho việc làm và giao thương; nhưng chất lượng sống còn phụ thuộc chế biến, hạ tầng, phân phối thu nhập, việc làm, tiếp cận dịch vụ; ô nhiễm và thiếu nước có thể làm tăng chi phí. Cần chỉ tiêu mức sống theo vùng, không chỉ dựa vào tổng xuất khẩu.
Ý 2: Bằng chứng về tiếp cận giáo dục và kĩ năng; cơ hội việc làm, thu nhập; nhà ở và hạ tầng theo vùng và nhóm dân cư (sử dụng nguồn dữ liệu đáng tin cậy, bảo mật thông tin cá nhân). Lịch sử và cơ hội có thể giải thích chênh lệch; không quy năng lực hay giá trị con người theo chủng tộc.