Giáo án Bài 31. Kinh tế Cộng hòa Nam Phi

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về kinh tế Nam Phi và xác định vấn đề cần giải quyết: kinh tế Nam Phi đa dạng như thế nào, phân bố ra sao và đối mặt với thách thức gì.

GV đặt câu hỏi: “Khi nhắc đến Nam Phi, em nghĩ ngay đến ngành kinh tế nào? Vì sao?” và “Ngoài khai khoáng, em đoán Nam Phi còn có những ngành nào?”. HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn. GV chiếu lược đồ kinh tế và phần mở đầu của trang bài học NeoEdu để HS đối chiếu dự đoán.

• Danh sách dự đoán ban đầu của HS: khai khoáng (vàng, kim cương, than, sắt, mangan…), công nghiệp chế biến, dịch vụ tài chính, du lịch, nông nghiệp.
• Kết luận nhiệm vụ học tập: Kinh tế Nam Phi có cơ cấu đa dạng gồm dịch vụ, công nghiệp và nông nghiệp; cần tìm hiểu quy mô, sự phân bố theo vùng và các thách thức phát triển.

Nêu được quy mô GDP hiện hành của Nam Phi; phân tích được cơ cấu kinh tế gồm dịch vụ, công nghiệp và nông nghiệp; giải thích được giới hạn của chỉ tiêu GDP hiện hành.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi với Phiếu học tập số 1 (phần A, B, C). HS đọc mục “Quy mô và chuyển dịch” trong SGK và xem thêm bài giảng trên NeoEdu nếu có thiết bị.
Nhiệm vụ: (A) ghi số liệu GDP hiện hành năm 2023; (B) liệt kê các ngành thuộc khu vực dịch vụ, công nghiệp, nông nghiệp và vai trò nổi bật; (C) giải thích vì sao GDP hiện hành không cho biết tăng trưởng thực hoặc mức sống của từng hộ.

• A. GDP hiện hành năm 2023 của Nam Phi khoảng $381{,}44$ tỉ USD (World Bank).
• B. Dịch vụ: tài chính, thương mại, vận tải, du lịch. Công nghiệp: khai thác và chế biến khoáng sản, máy móc, hóa chất, thực phẩm. Nông nghiệp: có cây trồng và chăn nuôi hàng hóa.
• C. GDP hiện hành tính theo giá của từng thời điểm nên chịu ảnh hưởng của biến động giá; đây là tổng giá trị, không chia theo từng hộ nên không phản ánh trực tiếp mức sống bình quân thực tế. Muốn đánh giá tăng trưởng thực cần loại trừ yếu tố giá và xem thêm các chỉ tiêu phân phối.
• Kết luận: Nam Phi có cơ cấu kinh tế đa dạng; GDP là chỉ tiêu quy mô, cần kết hợp chỉ tiêu khác khi đánh giá.

Giải thích được sự phân bố các ngành kinh tế theo vùng (đô thị nội địa, các cảng, nông nghiệp, vùng khoáng sản); phân tích được mối liên kết giữa khai thác, vận tải, điện và chế biến.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia (4 nhóm) tìm hiểu một nội dung và hoàn thành phần tương ứng của Phiếu học tập số 2.

• Nhóm 1: Johannesburg và vùng đô thị nội địa (công nghiệp, kinh doanh, tài chính).
• Nhóm 2: Durban, Cape Town và các cảng (thương mại, chế biến, du lịch theo điều kiện cụ thể).
• Nhóm 3: Nông nghiệp (phân hóa theo nhiệt, mưa, đất, tưới, thị trường; cây trồng và chăn nuôi hàng hóa).
• Nhóm 4: Khoáng sản (cần vận tải, điện, chế biến; không chỉ có mỏ).
  Vòng 2: nhóm mảnh ghép gồm mỗi thành viên từ một nhóm chuyên gia khác nhau; mỗi người trình bày nội dung mình đã tìm hiểu, các bạn ghi đầy đủ bảng tổng hợp.

• Nhóm 1: Johannesburg và vùng nội địa là trung tâm công nghiệp và tài chính – kinh doanh, nổi bật nhờ tập trung dân cư, doanh nghiệp và hạ tầng.
• Nhóm 2: Các cảng (Durban, Cape Town) hỗ trợ thương mại, chế biến, du lịch, nhưng hiệu quả phụ thuộc điều kiện: kết nối hậu phương, logistics và thị trường.
• Nhóm 3: Nông nghiệp phân hóa theo nhiệt, mưa, đất, khả năng tưới và thị trường; không thể mở rộng tưới cho mọi vùng khô chỉ dựa vào lợi thế của một nơi.
• Nhóm 4: Khai thác khoáng sản cần vận tải, điện và chế biến; giá trị tăng lên khi có chế biến, không dừng ở khai thác thô.
• Kết luận: Phân bố ngành là kết quả của điều kiện tự nhiên, hạ tầng và thị trường; các ngành liên kết với nhau theo lãnh thổ.

Trình bày được các thách thức đối với phát triển kinh tế Nam Phi và nêu được hướng phát triển bao trùm, có tiêu chí và nguồn lực.

HS thảo luận nhóm 4 theo kĩ thuật “Khăn trải bàn”, ghi ý kiến vào ô tương ứng trên khăn (mục C của Phiếu học tập số 2).
Câu hỏi thảo luận: (1) Việc làm, kĩ năng, chênh lệch thu nhập, điện – nước, hạ tầng và môi trường ảnh hưởng thế nào đến phát triển? (2) Nâng giá trị gia tăng, đào tạo, hiệu quả tài nguyên và dịch vụ công giúp phát triển bao trùm ra sao? (3) Vì sao chuyển đổi năng lượng cần cân nhắc an ninh cung ứng, lao động và giảm ô nhiễm, không thể thay thế ngay một nguồn?

• Thách thức: thiếu việc làm và kĩ năng phù hợp; chênh lệch thu nhập; thiếu điện, nước; hạ tầng và môi trường chưa đáp ứng yêu cầu phát triển.
• Hướng phát triển: nâng giá trị gia tăng, đào tạo nghề, sử dụng tài nguyên hiệu quả, nâng cao chất lượng dịch vụ công; kế hoạch phải có tiêu chí đo được và nguồn lực thực hiện.
• Chuyển đổi năng lượng: phải đảm bảo cung ứng ổn định, bảo vệ việc làm của lao động hiện có và giảm ô nhiễm; không thay thế đột ngột toàn bộ một nguồn năng lượng.

Củng cố kiến thức về cơ cấu ngành, vai trò của cảng, đánh giá kinh tế theo nhiều chiều và ghép vấn đề với hướng đánh giá phù hợp.

HS làm bài tập trắc nghiệm và ghép đôi (bài tập 1 đến 4 trong SGK và bài tập tương tác trên NeoEdu):

1. Nhận xét tránh thu hẹp kinh tế Nam Phi là? A. Không có vai trò của đô thị và tài chính; B. Dịch vụ, chế tạo, khai mỏ và nông nghiệp đều có vai trò; C. Chỉ có khai thác vàng trong mọi vùng.
2. Cảng có thể phát huy lợi thế khi nào? A. Chỉ cần gần biển mà không có đường kết nối; B. Tự làm mọi vùng có cùng thu nhập; C. Kết nối hậu phương, logistics, dịch vụ và thị trường phù hợp.
3. Tăng xuất khẩu khoáng sản tự bảo đảm thất nghiệp và bất bình đẳng giảm. Đúng hay sai?
4. Ghép vấn đề với hướng đánh giá: (a) Nâng giá trị chế biến; (b) Thiếu điện; (c) Phát triển bao trùm. Hướng đánh giá: (1) Giá trị gia tăng nội địa thay chỉ lượng quặng; (2) Độ tin cậy cung ứng và hiệu quả dùng điện; (3) Việc làm, kĩ năng và tiếp cận dịch vụ.

• Câu 1: B (Ngành nổi bật không đại diện toàn bộ cơ cấu; cần đọc cả liên kết ngành.)
• Câu 2: C (Cảng là một khâu trong chuỗi, không tự đủ cho tăng trưởng bao trùm.)
• Câu 3: Sai (Việc làm và phân phối còn phụ thuộc công đoạn chế biến, chính sách; cần chỉ tiêu riêng.)
• Câu 4: (a) – (1); (b) – (2); (c) – (3). (Mỗi mục cần chỉ tiêu riêng, không dùng một tổng GDP thay cho mọi mặt.)

Vận dụng công thức tính tỉ lệ phần trăm trong tình huống cụ thể; đánh giá được một kế hoạch chỉ tăng khai thác quặng và đề xuất sửa; giải thích được lí do cần phân tích theo vùng và nhóm chỉ tiêu.

HS làm bài tập 5 đến 8 trong SGK (làm cá nhân, sau đó trao đổi cặp):
5. Doanh nghiệp chế biến tạo 24 tỉ đồng trên tổng giá trị sản phẩm 80 tỉ đồng. Tỉ lệ phần giá trị do doanh nghiệp tạo ra là bao nhiêu %?
6. Một cơ sở mô hình dùng 150 m³ nước rồi 120 m³ nước cho cùng sản lượng. Lượng nước giảm bao nhiêu %?
7. Một kế hoạch chỉ tăng khai thác quặng mà không tăng đào tạo hoặc xử lí thải. Hãy đánh giá và đề xuất sửa.
8. Vì sao cần phân tích kinh tế Nam Phi theo vùng và theo nhóm chỉ tiêu thay vì chỉ dùng tổng GDP?

• Câu 5: $\dfrac{24}{80}\times 100 = 30$; đáp án 30%. (Đây là tỉ lệ trong doanh nghiệp, không phải tỉ trọng trong GDP cả nước.)
• Câu 6: $\dfrac{150-120}{150}\times 100 = 20$; đáp án 20%.
• Câu 7 (thang 1 điểm; 0,5 điểm đánh giá, 0,5 điểm đề xuất): Tăng khai thác quặng có thể tăng doanh thu nhưng phụ thuộc giá, ít tạo việc làm chất lượng và có thể tăng chất thải, nước thải. Cần bổ sung đào tạo lao động, đầu tư chế biến hiệu quả và xử lí, phục hồi môi trường; theo dõi giá trị gia tăng và việc làm an toàn, không chỉ đo bằng số tấn quặng.
• Câu 8 (thang 1 điểm; 0,5 điểm giải thích, 0,5 điểm nêu chỉ tiêu bổ sung): Đô thị, cảng, vùng mỏ và nông nghiệp có nguồn lực và cơ hội khác nhau; tổng GDP che khuất sự phân bố việc làm và thu nhập. Cần kết hợp chỉ tiêu về tiếp cận dịch vụ, chất lượng việc làm và môi trường theo vùng, với nguồn và năm thống nhất.

Vận dụng kiến thức về phát triển bao trùm để đề xuất bộ tiêu chí đánh giá một kế hoạch kinh tế cụ thể ở một vùng của Nam Phi.

GV giao tình huống: Một địa phương ở Nam Phi muốn phát triển khu công nghiệp chế biến khoáng sản gần một cảng. Mỗi nhóm chọn một trong hai hướng: (1) đô thị nội địa, (2) vùng nông nghiệp. Nhóm đề xuất 3 chỉ tiêu ngoài GDP (ví dụ việc làm, kĩ năng, tiếp cận điện – nước, môi trường), ghi rõ nguồn và năm thống nhất để đánh giá. Phần chưa hoàn thành trên lớp giao về nhà.

• Ví dụ sản phẩm: Chỉ tiêu 1: Tỉ lệ giá trị gia tăng nội địa trên sản phẩm (không chỉ tấn quặng). Chỉ tiêu 2: Số lao động được đào tạo nghề và tỉ lệ có việc làm ổn định (ghi rõ năm và nguồn). Chỉ tiêu 3: Lượng nước dùng và lượng nước thải trên mỗi đơn vị sản phẩm, so với năm trước.
• Kết luận: Kế hoạch phát triển cần tiêu chí cụ thể, nguồn lực và đo được; không dùng một chỉ tiêu tổng để đánh giá mọi mặt.