Giáo án Bài 24. Kinh tế Nhật Bản

Tạo tình huống có vấn đề, giúp HS nhận ra Nhật Bản thiếu tài nguyên khoáng sản nhưng vẫn là nền kinh tế lớn; từ đó xác định nhiệm vụ tìm hiểu bài học.

GV đưa ra câu hỏi: «Nhật Bản có diện tích nhỏ, ít khoáng sản, phải nhập phần lớn nhiên liệu nhưng vì sao vẫn là một trong những nền kinh tế lớn của thế giới?». HS suy nghĩ cá nhân trong 2 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn. GV trình chiếu số liệu GDP Nhật Bản năm 2023 (4.384.854.269.961,93 USD) và nhắc HS lưu ý: thứ hạng GDP phụ thuộc năm, đồng tiền và tỉ giá nên cần ghi rõ thời điểm khi so sánh.

Các ý kiến dự đoán ban đầu của HS, ví dụ: «Nhật Bản có lao động giỏi và công nghệ cao», «Nhật Bản nhập nguyên liệu rồi chế biến và xuất khẩu». Sau hoạt động, HS nêu được nhiệm vụ bài học: tìm hiểu quy mô, nguồn lực và các ngành kinh tế chính của Nhật Bản.

HS nêu được quy mô GDP của Nhật Bản và giải thích được vì sao nguồn lực chính để phát triển là lao động kĩ năng, vốn, công nghệ, tổ chức sản xuất và mạng lưới thị trường.

HS làm việc nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A (quy mô và nguồn lực). Câu hỏi: (1) GDP Nhật Bản năm 2023 là bao nhiêu và được quy đổi ra đơn vị nào? (2) Kể tên ba nguồn lực làm nền tảng cho phát triển kinh tế Nhật Bản ngoài tài nguyên khoáng sản. (3) Vì sao khi so sánh thứ hạng GDP giữa các năm cần xét đồng tiền và tỉ giá?

Kết quả HS ghi vào Phiếu học tập số 1:

• GDP năm 2023 (World Bank): 4.384.854.269.961,93 USD, tức khoảng 4,38 nghìn tỉ USD, theo giá hiện hành.
• Nguồn lực chính: lao động có kĩ năng, nghiên cứu và đổi mới, tích lũy vốn, tổ chức sản xuất, mạng lưới thị trường.
• Giải thích: thứ hạng GDP thay đổi theo đồng tiền và tỉ giá, nên không thể coi thứ hạng của năm trong sách là cố định.
  Kết luận HS rút ra: Nhật Bản có quy mô kinh tế lớn nhờ năng lực sản xuất và tổ chức, không chỉ nhờ tài nguyên.

HS phân tích được vai trò của các ngành công nghiệp chế tạo, chuỗi thiết kế–linh kiện–lắp ráp–dịch vụ và các thuận lợi của vành đai ven Thái Bình Dương.

HS hoạt động nhóm theo kĩ thuật mảnh ghép: vòng 1, mỗi nhóm nhận một nội dung (A: ô tô và máy móc; B: điện tử và thiết bị chính xác; C: vành đai ven Thái Bình Dương). Vòng 2, HS ghép nhóm mới gồm đủ ba nội dung để trao đổi. Nhiệm vụ: quan sát sơ đồ chuỗi giá trị và lược đồ vành đai, điền Phiếu học tập số 1, phần B (công nghiệp). Câu hỏi: Các khâu nào trong chuỗi sản xuất được thực hiện trong nước và ngoài nước? Vì sao vành đai ven Thái Bình Dương thuận lợi cho công nghiệp?

Kết quả HS ghi vào Phiếu học tập số 1, phần B:

• Ngành chế tạo chủ đạo: ô tô, máy móc, điện tử, thiết bị chính xác.
• Các khâu của chuỗi: thiết kế, sản xuất linh kiện, lắp ráp, dịch vụ hỗ trợ; có liên kết trong nước và ngoài nước.
• Thuận lợi của vành đai ven Thái Bình Dương: hệ thống cảng biển, lực lượng lao động, thị trường tiêu thụ lớn, hạ tầng giao thông và đô thị phát triển.
  Kết luận HS rút ra: Công nghiệp Nhật Bản dựa trên chuỗi liên kết các khâu có giá trị cao, tập trung ở vành đai ven biển là tổ hợp nhiều điều kiện, không phải một yếu tố đơn lẻ.

HS trình bày được đặc điểm nông nghiệp, thủy sản Nhật Bản và vai trò của dịch vụ tài chính, thương mại, vận tải, nghiên cứu, du lịch trong nền kinh tế.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 theo nhóm đôi (cặp đôi). Nhiệm vụ: đọc mục nông nghiệp và dịch vụ, điền bảng «Đặc điểm – Yêu cầu phát triển» và «Dịch vụ – Vai trò». Câu hỏi: Vì sao nông nghiệp Nhật Bản chú trọng năng suất, chất lượng và tổ chức sản xuất? Vì sao cần bảo vệ nguồn lợi thủy sản? Dịch vụ nào hỗ trợ trực tiếp chuỗi công nghiệp?

Kết quả HS ghi vào Phiếu học tập số 2:

• Nông nghiệp: đất ít nên chú trọng năng suất, chất lượng và tổ chức sản xuất; thủy sản và nuôi trồng cần bảo vệ nguồn lợi để duy trì lâu dài.
• Dịch vụ: tài chính (vốn cho sản xuất), thương mại (tiêu thụ hàng), vận tải và logistics (đưa hàng qua cảng), nghiên cứu (đổi mới công nghệ), du lịch (đóng góp vào kinh tế).
  Kết luận HS rút ra: Nông nghiệp và dịch vụ không tách rời; dịch vụ giúp chuỗi công nghiệp vận hành hiệu quả.

HS vận dụng kiến thức để chọn đúng nguồn lực, phân biệt sản xuất ở nước ngoài với xuất khẩu, và tính đúng điểm phần trăm, tỉ lệ phần trăm.

Bài tập 1 đến 4 (trắc nghiệm và ghép đôi) và bài tập 5, 6 (tính toán). HS làm cá nhân 6 phút, sau đó đổi chéo vở với bạn để kiểm tra. GV có thể cho HS truy cập bài tập tương tác trên học liệu NeoEdu để tự chấm.
Bài 1: Tổ hợp nguồn lực quan trọng cho chế tạo hiện đại Nhật Bản là? A. Lao động kĩ năng, công nghệ, vốn và mạng lưới thị trường; B. Chỉ trữ lượng nhiên liệu trong nước; C. Chỉ diện tích đồng bằng rộng hơn mọi nước.
Bài 2: Vành đai ven Thái Bình Dương thuận lợi công nghiệp bởi? A. Không cần nhập nguyên liệu hay hạ tầng; B. Cảng, đô thị, lao động và liên kết thị trường; C. Mọi nhà máy chỉ cần gần núi lửa.
Bài 3: Mọi sản phẩm làm ở nhà máy doanh nghiệp Nhật tại nước khác đều là xuất khẩu từ Nhật. Đúng hay sai?
Bài 4: Ghép hoạt động và vai trò: nghiên cứu thiết bị chính xác; cảng và logistics; tiết kiệm nhiên liệu.
Bài 5: Nhà máy mô hình giảm lỗi từ 4% xuống 2,5%. Giảm bao nhiêu điểm phần trăm?
Bài 6: Đơn hàng mô hình 1.200, trong đó 900 được giao đúng hẹn. Tỉ lệ đúng hẹn là bao nhiêu phần trăm?

Đáp án:

• Bài 1: A (năng lực sản xuất không chỉ phụ thuộc tài nguyên; nhập đầu vào và tri thức có vai trò).
• Bài 2: B (cụm công nghiệp là tổ hợp điều kiện, không một yếu tố tự nhiên đơn lẻ).
• Bài 3: Sai (xuất khẩu tính theo lãnh thổ giao dịch; sản xuất ở ngoài có thể thuộc GDP và xuất khẩu của nước sở tại).
• Bài 4: Nghiên cứu thiết bị chính xác – nâng hàm lượng tri thức; cảng và logistics – kết nối đầu vào và đầu ra; tiết kiệm nhiên liệu – giảm chi phí và rủi ro nguồn cung.
• Bài 5: $4 - 2{,}5 = 1{,}5$ điểm phần trăm (không phải tỉ lệ phần trăm).
• Bài 6: $900 : 1\,200 \times 100 = 75$ (%).

HS vận dụng kiến thức để phân tích tình huống thực tế về rủi ro nguồn cung, tỉ giá, già hóa và năng suất, từ đó đề xuất giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Nhật Bản.

Tình huống: Một doanh nghiệp chế tạo ô tô của Nhật Bản nhập nhiều linh kiện và nhiên liệu từ nước ngoài; dân số già đi, chi phí lao động tăng; doanh nghiệp muốn tăng sản lượng nhưng không muốn kéo dài giờ làm. HS làm việc nhóm 4 người, trả lời: (1) Rủi ro nào xuất hiện từ việc nhập nguyên liệu và tỉ giá? (2) Phân biệt tăng năng suất lao động với kéo dài giờ làm. (3) Đề xuất hai giải pháp nâng cao năng suất và đào tạo phù hợp. Sau khi hoàn thành, nhóm có thể tiếp tục làm ở nhà bằng học liệu NeoEdu.

Sản phẩm nhóm (một tờ giấy A4 hoặc poster):

• Rủi ro: gián đoạn nguồn cung, biến động tỉ giá làm tăng chi phí nhập khẩu, giá nhiên liệu thay đổi.
• Phân biệt: năng suất lao động là đầu ra trên một đơn vị lao động hoặc giờ, cùng chất lượng; kéo dài giờ làm chỉ tăng tổng sản lượng, chưa chứng minh hiệu quả mỗi giờ cao hơn.
• Giải pháp: cải tiến quy trình, đào tạo kĩ năng, giảm lỗi và đổi mới công nghệ; đồng thời đảm bảo an toàn và quyền lợi của người lao động; đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu.