Giáo án Bài 23. Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội Nhật Bản

Xác định được vị trí của Nhật Bản ở phía đông châu Á, trên Thái Bình Dương; nhận biết đặc điểm nổi bật là quốc gia gồm nhiều đảo; tạo tò mò để vào bài.

HS quan sát lược đồ châu Á, xác định vị trí Nhật Bản, nhận xét về hình dạng lãnh thổ và trả lời câu hỏi: 'Vì sao một quốc gia gồm nhiều đảo lại có thể gặp nhiều thuận lợi và thách thức về biển, đất đai và thiên tai?'

HS nêu được: Nhật Bản nằm ở phía đông châu Á, giáp Thái Bình Dương, gồm nhiều đảo với bốn đảo lớn là Hô-cai-đô, Hôn-su, Xi-cô-cư, Kiu-xiu. Biển có thể mang lại giao thương, thủy sản, du lịch nhưng cũng đặt ra yêu cầu quản lí; đất đai hạn chế và vị trí gần ranh giới mảng có thể gây thiên tai.

Nêu được vị trí, phạm vi lãnh thổ và các đảo lớn của Nhật Bản; giải thích được ảnh hưởng của biển, địa hình núi nhiều và đồng bằng hẹp đến đời sống, sản xuất và cư trú.

HS làm việc theo nhóm 4 người, dùng kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm nhận khổ giấy A3 chia 4 ô tương ứng 4 nhiệm vụ: (1) vị trí và các đảo lớn; (2) biển và giao thương, thủy sản, du lịch; (3) địa hình nhiều núi, đồng bằng hẹp; (4) nhận xét không đồng nhất điều kiện khí hậu giữa các đảo. Câu hỏi GV đặt ra: 'Vì sao biển vừa là lợi thế vừa đòi hỏi cảng, công nghệ và quản lí nguồn lợi?' và 'Vì sao đồng bằng hẹp làm đất đai có giá trị lớn?'

Khăn trải bàn của nhóm gồm 4 ô: (1) Nhật Bản nằm ở phía đông châu Á, trên Thái Bình Dương, gồm nhiều đảo, 4 đảo lớn là Hô-cai-đô, Hôn-su, Xi-cô-cư, Kiu-xiu. (2) Biển tạo điều kiện giao thương, thủy sản, du lịch; cần cảng, công nghệ và quản lí nguồn lợi. (3) Địa hình nhiều núi, đồng bằng tương đối hẹp, đất xây dựng và nông nghiệp có giá trị lớn, dân cư tập trung. (4) Các đảo không có cùng điều kiện khí hậu, không nên đồng nhất.

Giải thích được sự phân hóa khí hậu theo vĩ độ, độ cao, hướng sườn và tác động của dòng biển, gió mùa; nêu được nguy cơ thiên tai địa chất do vị trí gần ranh giới mảng và các hướng quản lí rủi ro; nhận biết thách thức về nhiên liệu, khoáng sản.

HS hoạt động theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 với bảng ghép thách thức và hướng đáp ứng; sau đó cả lớp vẽ sơ đồ tư duy về thiên nhiên và quản lí rủi ro. Câu hỏi GV đặt ra: (1) 'Vì sao Hô-cai-đô phía bắc lạnh hơn, còn phần nam có tính cận nhiệt rõ hơn?' (2) 'Dòng biển nóng Cư-rô-si-ô và dòng lạnh Ô-ya-si-ô ảnh hưởng thế nào đến ngư trường?' (3) 'Vì sao quản lí rủi ro là cần thiết, còn không thể dự báo thời điểm động đất chỉ dựa vào sơ đồ địa lí?'

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thiện, gồm: (a) Khí hậu thay đổi theo vĩ độ (Hô-cai-đô phía bắc lạnh hơn; phần nam cận nhiệt rõ hơn), độ cao và hướng sườn. (b) Dòng nóng Cư-rô-si-ô và dòng lạnh Ô-ya-si-ô ảnh hưởng nhiệt, mưa và ngư trường; khai thác vẫn cần quản lí nguồn lợi. (c) Vị trí gần ranh giới mảng tạo nguy cơ động đất, sóng thần, núi lửa; không dự báo thời điểm bằng sơ đồ địa lí. Hướng đáp ứng: quy chuẩn công trình, cảnh báo, diễn tập, tuân thủ cơ quan chức năng. (d) Nhiều khoáng sản, nhiên liệu không đủ nhu cầu, nên nhập đầu vào và sử dụng hiệu quả nguồn năng lượng.

Nêu được đặc điểm dân số Nhật Bản; giải thích được tác động của già hóa và sinh ít đến lao động, chăm sóc và ngân sách; nhận biết dân cư tập trung ở đô thị và đồng bằng ven biển, và tránh định kiến về văn hóa.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 2. Nhóm đọc số liệu dân số năm 2023 là 124.516.650 người và phân tích: (1) Dân số đông và tập trung ở đâu? (2) Già hóa và sinh ít tác động gì đến nguồn lao động, chăm sóc người cao tuổi, ngân sách? (3) Tại sao số dân trong một năm chưa đủ để kết luận về tốc độ già hóa? (4) Vì sao không nên suy ra mọi người Nhật có cùng tính cách?

Phiếu học tập số 2 đã hoàn thiện: (a) Dân số khoảng 124,5 triệu người, dân cư tập trung cao ở đô thị và đồng bằng ven biển (như đồng bằng Can-tô và các đô thị ven Thái Bình Dương). (b) Già hóa và sinh ít làm giảm cung lao động, tăng nhu cầu chăm sóc, tạo áp lực lên ngân sách. (c) Số liệu một năm không đủ để nói về xu hướng; cần nhìn nhiều năm và tỉ lệ cơ cấu tuổi. (d) Không nên dùng khuôn mẫu văn hóa thay cho bằng chứng kinh tế – xã hội; cá nhân rất khác nhau.

Vận dụng kiến thức về đảo lớn, nguy cơ thiên tai địa chất và thách thức tài nguyên để trả lời đúng các câu hỏi trắc nghiệm và ghép đôi.

HS làm bài tập 1 đến 4 trong phần Bài tập của bài học, cá nhân trước, sau đó đối chiếu theo cặp đôi. GV có thể cho HS làm bài tương tác trên trang bài học NeoEdu. Bài 1: Nhóm đảo lớn thuộc Nhật Bản là? Bài 2: Nhân tố giải thích nguy cơ động đất, sóng thần ở Nhật là? Bài 3: Nhận định 'Đất đồng bằng ít làm Nhật Bản không thể phát triển nông nghiệp' đúng hay sai? Bài 4: Ghép thách thức với hướng đáp ứng: già hóa, thiên tai địa chất, thiếu nhiên liệu tương đối.

Đáp án: 1. C (Hô-cai-đô, Hôn-su, Xi-cô-cư, Kiu-xiu là bốn đảo lớn; hai phương án còn lại có địa danh của nước khác). 2. A (vị trí gần các ranh giới mảng kiến tạo; không đồng nhất nguy cơ với một sự kiện đang xảy ra). 3. Sai (nông nghiệp vẫn được tổ chức trên đất phù hợp với công nghệ, thâm canh và thị trường, nhưng bị hạn chế về diện tích đất). 4. Già hóa – chăm sóc, nâng hiệu quả và điều chỉnh nguồn lao động; thiên tai địa chất – cảnh báo, công trình và diễn tập phù hợp; thiếu nhiên liệu tương đối – đa dạng nguồn và tiết kiệm năng lượng. Hướng đáp ứng cần dữ liệu và thẩm quyền, không phải dự báo thiên tai cụ thể.

Vận dụng được phép trừ, làm tròn và tính tỉ lệ phần trăm để phân tích số liệu dân số; trình bày được hai tác động của già hóa và hai hướng thích ứng không định kiến.

HS làm bài tập 5 đến 8 theo cặp đôi, sau đó trả lời cá nhân câu hỏi tự luận. Bài 5: Làm tròn dân số nguồn thành 124,52 triệu người; so với mốc 120 triệu, chênh lệch bao nhiêu triệu? Bài 6: Một khu hư cấu có 2 triệu người cao tuổi trong 8 triệu dân; tỉ lệ người cao tuổi là bao nhiêu phần trăm? Bài 7: Nêu hai tác động của già hóa lên kinh tế – xã hội và hai hướng thích ứng không định kiến. Bài 8: Giải thích vì sao biển vừa tạo lợi thế vừa đặt yêu cầu quản lí ở Nhật Bản.

Đáp án: 5. $124{,}52 - 120 = 4{,}52$, chênh khoảng 4,52 triệu người; đây không phải là tốc độ tăng dân số giữa hai năm. 6. $\dfrac{2}{8} \times 100 = 25\%$; đây là số liệu mô hình, không phải tỉ lệ thực của Nhật Bản. 7. Tác động: già hóa làm thay đổi nhu cầu lao động và tăng nhu cầu chăm sóc, có thể tạo áp lực tài chính. Thích ứng: nâng kĩ năng, tổ chức lao động phù hợp và phát triển dịch vụ chăm sóc; không coi tuổi cao đồng nghĩa mọi cá nhân không làm việc được. (Thang điểm: tác động 0,4; hai hướng 0,4; không định kiến 0,2.) 8. Biển hỗ trợ cảng, giao thương, thủy sản và du lịch (0,5); nhưng bão, sóng thần, khai thác quá mức và ô nhiễm đòi hỏi cảnh báo, bảo tồn, quản lí và hạ tầng phù hợp (0,5).

Vận dụng kiến thức về vị trí, thiên nhiên và dân cư Nhật Bản để liên hệ với thực tế địa phương; đề xuất một hoạt động thích ứng phù hợp, có căn cứ và không định kiến.

Nhóm 4 HS thiết kế một bản tin nhỏ (khoảng 150 đến 200 chữ hoặc một poster) gồm ba mục: (1) Điểm giống và khác giữa vị trí, địa hình, nguy cơ thiên tai ở Nhật Bản và địa phương em; (2) Một bài học Nhật Bản có thể tham khảo, nêu rõ căn cứ; (3) Một hành động cụ thể của học sinh để giảm rủi ro hoặc hỗ trợ người cao tuổi. Nhóm hoàn thành ở lớp (khoảng 6 phút) và có thể tiếp tục ở nhà.

Bản tin nhỏ có ba mục: (1) So sánh được ít nhất một điểm giống và một điểm khác về điều kiện tự nhiên, nguy cơ thiên tai; (2) Nêu được một biện pháp quản lí rủi ro (cảnh báo, quy chuẩn công trình, diễn tập) và nguồn thông tin chính thống; (3) Đề xuất ít nhất một hành động thiết thực, ví dụ tham gia diễn tập, tôn trọng người cao tuổi và không định kiến về người lớn tuổi.