Giáo án Bài 1. Sự khác biệt về trình độ phát triển kinh tế – xã hội của các nhóm nước

Huy động kiến thức nền của HS về quy mô và bình quân đầu người; tạo tình huống nhận ra GDP tổng không đủ để kết luận về trình độ phát triển.

GV trình chiếu ví dụ: nền kinh tế X có GDP 600 tỉ USD và 20 triệu người; nền kinh tế Y cũng có GDP 600 tỉ USD nhưng 100 triệu người. HS trả lời nhanh: Theo em, nền kinh tế nào có mức sống bình quân cao hơn? Vì sao chỉ nhìn tổng GDP chưa đủ để kết luận?

Dự đoán ban đầu của HS và nhận thức: GDP/người của X là 30.000 USD, của Y là 6.000 USD; X có mức bình quân cao hơn, không phải vì tổng GDP lớn hơn (hai nước bằng nhau). Kết luận: Không thể xếp trình độ phát triển chỉ bằng quy mô tổng hoặc dân số; cần chỉ tiêu bình quân và nhiều chỉ tiêu khác.

Phân biệt phạm vi, ý nghĩa và hạn chế của GDP, GNI/người và HDI; hiểu vì sao cần phối hợp các chỉ tiêu khi nhận diện phát triển.

HS làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1: đọc mục "Đọc nhiều chỉ tiêu để nhận diện phát triển" trong sách, điền khung so sánh ba chỉ tiêu (phạm vi đo, ý nghĩa, điều chỉnh về không gian/thu nhập/con người), nêu hạn chế của từng chỉ tiêu và trả lời câu hỏi: Vì sao cần ghi nguồn và năm khi dùng ngưỡng phân nhóm thu nhập?

Khung so sánh do nhóm hoàn thành:

• GDP: giá trị sản xuất trong lãnh thổ; phản ánh quy mô kinh tế; không cho biết phân bố cho từng người.
• GNI/người: thu nhập quốc dân bình quân trên mỗi người; phản ánh thu nhập bình quân; không cho biết phân phối giữa các nhóm dân cư.
• HDI: tổng hợp sức khỏe, giáo dục và thu nhập; bổ sung thông tin về con người mà GDP không thể hiện.
  Kết luận HS rút ra: Ngưỡng phân nhóm thu nhập được cập nhật theo năm, nên phải ghi nguồn và năm để so sánh đúng; một nước thu nhập cao chưa chắc mọi tiêu chí xã hội đều cao.

Nhận xét đặc điểm cơ cấu kinh tế và chất lượng cuộc sống của nhóm nước phát triển và đang phát triển; hiểu tỉ trọng nông nghiệp thấp không đồng nghĩa với sản lượng nông nghiệp nhỏ.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 theo cặp: so sánh đặc điểm năng suất, vai trò dịch vụ, hệ thống giáo dục và y tế, xu hướng chuyển dịch cơ cấu của nhóm nước phát triển và nhóm đang phát triển. Trả lời câu hỏi: Vì sao tỉ trọng nông nghiệp thấp chưa chắc nước đó sản xuất ít nông sản? Vì sao giá trị bình quân có thể che khuất chênh lệch?

Nội dung HS ghi trên Phiếu học tập số 2:

• Nhóm nước phát triển: năng suất cao, dịch vụ giữ vai trò lớn, hệ thống giáo dục và y tế phát triển.
• Nhóm nước đang phát triển: chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ với tốc độ khác nhau.
• Tỉ trọng nông nghiệp là phần trong tổng GDP; công nghệ và năng suất cao có thể tạo nhiều nông sản với ít lao động, nên tỉ trọng thấp không có nghĩa sản lượng nhỏ.
• Giá trị bình quân che khuất chênh lệch thu nhập giữa người và vùng; cần đọc thêm phân phối, việc làm và tiếp cận dịch vụ.

Tính đúng GDP bình quân đầu người và điểm phần trăm; nhận biết giới hạn khi so sánh qua thời gian và khi dùng GDP/người để suy ra thu nhập gia đình.

GV hướng dẫn HS tính trên bảng: GDP/người = GDP chia dân số, với GDP 900 tỉ USD và dân số 30 triệu người. HS trả lời câu hỏi: Dịch vụ tăng từ 55% lên 63% thì tăng bao nhiêu điểm phần trăm? Vì sao GDP theo USD hiện hành khó phản ánh tăng trưởng sản lượng? Có nên dùng GDP/người để suy thu nhập thực nhận của từng gia đình không?

• Phép tính: $\dfrac{900\times10^{9}}{30\times10^{6}}=30.000$ USD/người.
• Mức tăng dịch vụ: 63 − 55 = 8 điểm phần trăm, không phải tăng tương đối 8%.
• GDP theo USD hiện hành chịu tác động của giá cả và tỉ giá, nên muốn nói tăng lượng sản xuất cần dùng chỉ tiêu giá so sánh phù hợp.
• Không suy thu nhập thực nhận của từng gia đình từ GDP/người.

Củng cố cách chọn chỉ tiêu phù hợp, nhận biết khái niệm GDP và GNI, và vận dụng tính toán trong các tình huống cụ thể.

HS làm bài tập 1 đến 6 trong phần bài tập của bài (trắc nghiệm, ghép đôi, tính toán). GV dùng học liệu số NeoEdu để chiếu bài tương tác và kiểm tra đáp án. Đề bài 1: Cặp chỉ tiêu nào giúp phân tích phát triển ngoài quy mô dân số? A. Số múi giờ và kinh tuyến; B. GNI/người và HDI; C. Diện tích và chiều dài biên giới. Đề bài 2: GDP khác GNI chủ yếu ở phạm vi nào? A. GDP luôn là thu nhập riêng của người lao động; B. GNI chỉ tính hoạt động nông nghiệp; C. Sản xuất trong lãnh thổ so với thu nhập quốc dân. Đề bài 3: Ghép GDP, HDI, GNI/người với câu hỏi phù hợp. Đề bài 4: Tỉ trọng nông nghiệp thấp chứng minh nước đó sản xuất rất ít nông sản. Đúng hay sai? Đề bài 5: Nền kinh tế có GDP 900 tỉ USD, dân số 30 triệu người; GDP/người bằng bao nhiêu USD? Đề bài 6: Dịch vụ tăng tỉ trọng từ 55% lên 63%; tăng bao nhiêu điểm phần trăm?

Đáp án:

• Bài 1: B (GNI/người và HDI cung cấp thông tin về kinh tế và con người; hai cặp còn lại chủ yếu mô tả không gian).
• Bài 2: C (GDP theo lãnh thổ, GNI theo thu nhập quốc dân).
• Bài 3: GDP – Nền kinh tế sản xuất quy mô bao nhiêu?; HDI – Thành tựu phát triển con người ra sao?; GNI/người – Thu nhập quốc dân bình quân trên người bao nhiêu? Mỗi chỉ tiêu có phạm vi khác; cần phối hợp thay vì coi một số thay mọi mặt.
• Bài 4: Sai. Tỉ trọng là phần trong tổng GDP; quy mô tổng và năng suất cao có thể tạo lượng nông sản lớn.
• Bài 5: 30.000 USD/người.
• Bài 6: 8 điểm phần trăm (không phải 8%).

Vận dụng cách đọc đa chỉ tiêu để phản biện một nhận định chỉ dựa trên GDP, đồng thời viết được đoạn lập luận có căn cứ.

GV nêu tình huống: Một bản tin khẳng định nước A phát triển hơn nước B chỉ vì GDP của A lớn hơn. HS làm việc nhóm 4 người, trả lời: (1) Vì sao GDP lớn chưa đủ để kết luận về trình độ phát triển? (2) Cần bổ sung những chỉ tiêu và thông tin nào, cùng năm và cùng cách đo? (3) Viết đoạn phản biện 5 đến 7 câu. Gợi ý nhiệm vụ về nhà: Tìm bản tin hoặc số liệu chính thức về GNI/người và HDI của hai nước mà em quan tâm, ghi rõ nguồn và năm để so sánh ở tiết sau.

Đoạn phản biện mẫu: "GDP lớn có thể do dân số đông, nên không tự chứng minh năng suất hay mức sống của nước A cao hơn. Để kết luận về trình độ phát triển cần xem GNI bình quân đầu người và HDI, đồng thời xét phân phối thu nhập và tiếp cận giáo dục, y tế cùng năm và cùng cách đo. Vì vậy, chưa thể xếp hạng tuyệt đối khi chưa đủ dữ liệu."
HS rút ra: Phải phối hợp nhiều chỉ tiêu, ghi nguồn và năm, không xếp hạng tuyệt đối khi thiếu dữ liệu.