Giáo án Bài 3. Lạm phát

HS nhận ra việc giá một hàng hóa tăng chưa đủ để kết luận có lạm phát, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV đưa tình huống: sau một đợt bão, giá rau xanh ở chợ địa phương tăng mạnh trong một buổi sáng, trong khi giá gạo, xăng và tiền thuê nhà gần như không đổi. GV đặt câu hỏi: “Nếu chỉ dựa vào giá rau tăng hôm nay, có thể kết luận cả nền kinh tế đang lạm phát không? Vì sao?”. HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó ghi câu hỏi trọng tâm của bài: “Lạm phát là gì, khi nào mới được coi là lạm phát và ảnh hưởng thế nào tới đời sống?”.

HS nêu được ý chính: giá rau tăng sau bão là biến động cục bộ, do thiếu nguồn cung tạm thời; chưa đủ căn cứ để kết luận mức giá chung của nền kinh tế tăng liên tục. HS ghi được câu hỏi định hướng của bài vào vở.

HS nêu được khái niệm lạm phát, phân biệt tăng giá cục bộ với lạm phát và giải thích được bốn nguyên nhân: cầu kéo, chi phí đẩy, biến động tiền tệ, kỳ vọng.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Phiếu gồm: (1) Nêu khái niệm lạm phát theo cách hiểu của em và so sánh với khái niệm trong SGK; (2) Điền bảng nguyên nhân gồm cột “Nguyên nhân”, “Cơ chế”, “Ví dụ minh họa”; (3) Trả lời câu hỏi: “Vì sao một mặt hàng tăng theo mùa chưa chứng minh được lạm phát toàn nền kinh tế?”. GV hướng dẫn HS đọc mục Hiểu bản chất và phân biệt trong SGK, tìm từ khóa “liên tục”, “mức giá chung”, “sức mua”.

Lạm phát là sự tăng lên liên tục của mức giá chung trong một thời gian, làm giảm sức mua của tiền.
Bảng nguyên nhân:

• Cầu kéo: tổng cầu vượt khả năng đáp ứng của nền kinh tế; ví dụ: nhu cầu tiêu dùng tăng mạnh trong khi nguồn cung chưa kịp tăng.
• Chi phí đẩy: chi phí đầu vào (nguyên liệu, vận tải, tiền lương) tăng, doanh nghiệp đẩy giá lên; ví dụ: giá nhiên liệu tăng làm giá vận chuyển tăng.
• Biến động tiền tệ: lượng tiền lưu thông tăng quá nhanh so với hàng hóa; ví dụ: tiền được phát hành nhiều nhưng hàng hóa không tăng tương ứng.
• Kỳ vọng: người dân và doanh nghiệp dự đoán giá sẽ tăng nên mua sớm, đặt giá cao hơn.
  Kết luận: mức tăng giá của một mặt hàng theo mùa không đủ chứng minh lạm phát; cần xem nhiều nhóm hàng và thời gian dài.

HS tính được tỉ lệ tăng chi phí của giỏ hàng cố định, giải thích được ý nghĩa của năm gốc và giỏ hàng có hạn chế; phân tích được tác động của lạm phát tới người có thu nhập danh nghĩa không đổi.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 2. Giỏ mô hình: 10 kg gạo và 5 lít dầu ăn mỗi tháng, không đổi chất lượng; năm gốc gạo 20 nghìn đồng/kg, dầu 40 nghìn đồng/lít; năm sau gạo 22, dầu 44. Thu nhập mô hình không đổi. Đây là tình huống giả định để học, không phải số liệu lạm phát Việt Nam. Phiếu gồm: (1) Tính chi phí giỏ năm gốc và năm sau; (2) Tính tỉ lệ tăng chi phí giỏ; (3) Giải thích vì sao phải ghi rõ năm gốc và giữ nguyên lượng, chất lượng; (4) Nêu tác động tới người có thu nhập danh nghĩa không đổi.

Đáp án Phiếu học tập số 2:

• Chi phí năm gốc: $10\times 20+5\times 40=400$ nghìn đồng.
• Chi phí năm sau: $10\times 22+5\times 44=440$ nghìn đồng.
• Tỉ lệ tăng chi phí: $\dfrac{440-400}{400}\times 100\%=10\%$.
• Giải thích: phải giữ nguyên lượng và chất lượng để chỉ so sánh được giá; phải ghi năm gốc để biết mốc so sánh; giỏ học tập nhỏ không đại diện chỉ số giá tiêu dùng quốc gia.
• Tác động: thu nhập danh nghĩa không đổi nhưng giỏ cần thêm 40 nghìn đồng mỗi tháng nên mua được ít hơn; gây khó lập kế hoạch, ảnh hưởng tiết kiệm và phân phối thu nhập.

HS củng cố khái niệm, nguyên nhân, cách tính và cách phân biệt tăng giá cục bộ với lạm phát qua các bài tập đã chuẩn bị.

Bài 1 (ghép nội dung): Ghép từng biểu hiện với nội dung phù hợp: “Cầu vượt khả năng cung ứng”, “Nguyên liệu, vận tải cùng tăng”, “Thu nhập cố định khi giá chung tăng”.
Bài 2 (trắc nghiệm): Giỏ mô hình có 10 kg gạo và 5 lít dầu ăn mỗi tháng, không đổi chất lượng; năm gốc gạo 20 nghìn đồng/kg, dầu 40 nghìn đồng/lít; năm sau gạo 22, dầu 44. Chi phí giỏ tăng theo tỉ lệ nào? A. 110%; B. 10%; C. 20%; D. 40%.
Bài 3 (đúng/sai): Đánh giá nhận định a) “Một giỏ cố định tăng chi phí 10% cho biết chính giỏ đó đắt hơn 10%, không tự là CPI quốc gia”; b) “Chỉ một món tăng giá trong một ngày đủ kết luận mọi giá trong nền kinh tế đều tăng”.
Bài 4 (trắc nghiệm): Thu nhập danh nghĩa tăng từ 4 triệu lên 4,2 triệu đồng thì tăng bao nhiêu? A. 105%; B. 5%; C. 10%; D. 0,2%.
Bài 5 (trắc nghiệm): Bằng chứng nào gần yêu cầu nhận diện mức giá chung hơn? A. Rổ nhiều nhóm hàng có trọng số theo thời gian; B. Một loại rau tăng sau bão trong một buổi; C. Một cửa hàng đổi giá món ăn đặc biệt; D. Một món hàng tăng chất lượng và đổi mẫu.
Bài 6 (tính toán): Nếu thu nhập tăng từ 4 lên 4,2 triệu đồng nhưng giỏ giá tăng 10%, sức mua theo giỏ thay đổi thế nào?
GV dùng thẻ A, B, C, D và học liệu số NeoEdu để HS tự kiểm tra.

Đáp án:

• Bài 1: “Cầu vượt khả năng cung ứng” là cơ chế cầu kéo; “Nguyên liệu, vận tải cùng tăng” là cơ chế chi phí đẩy; “Thu nhập cố định khi giá chung tăng” là sức mua có thể giảm.
• Bài 2: B (10%), vì $\dfrac{440-400}{400}\times 100\%=10\%$.
• Bài 3: a) Đúng; b) Sai, vì giá một mặt hàng trong một ngày là biến động cục bộ, chưa phản ánh mức giá chung.
• Bài 4: B (5%), vì $\dfrac{4{,}2-4}{4}\times 100\%=5\%$; A (105%) là tỉ số mức mới so với cũ, không phải tỉ lệ tăng.
• Bài 5: A, vì cần phạm vi hàng hóa, trọng số và thời gian; ví dụ đơn lẻ chưa đại diện cho mức giá chung.
• Bài 6: Sức mua tương đối là $\dfrac{1{,}05}{1{,}10}\approx 0{,}9545$, tức giảm khoảng $4{,}55\%$ so với năm gốc theo giỏ này; không lấy $5\%-10\%$ làm kết quả chính xác vì đó chỉ là phép trừ gần đúng.

HS vận dụng kiến thức về lạm phát để phân tích tình huống của một hộ gia đình có thu nhập không đổi, lựa chọn hành động có căn cứ và tôn trọng người khác.

Tình huống: Gia đình bác Lan có thu nhập 4 triệu đồng mỗi tháng, không đổi. Giỏ thiết yếu gồm 10 kg gạo và 5 lít dầu ăn như giỏ mô hình, giá tăng như năm sau trong bài. Gia đình còn có khoản mua sắm hình thức (đồ trang trí, quần áo theo mốt) và một người đang cần thuốc điều trị định kì. Một người thân đề nghị vay lãi cao để giữ mức mua sắm cũ. HS làm việc đóng vai theo nhóm 3, một HS đóng bác Lan, một HS đóng người thân, một HS đóng người quan sát đưa ra nhận xét. Nhiệm vụ: (1) Giải thích tác động của lạm phát tới gia đình; (2) Đề xuất cách điều chỉnh chi tiêu không làm mất nhu cầu thiết yếu; (3) Nêu lí do không nên vay lãi cao. Về nhà: lập bảng chi tiêu tháng của gia đình em, ghi năm gốc và giá hiện tại của một giỏ thiết yếu, tính tỉ lệ tăng.

Bài làm mẫu:

• Tác động: giỏ thiết yếu cũ cần thêm 40 nghìn đồng mỗi tháng nên cùng thu nhập 4 triệu đồng mua được ít hơn; gia đình khó lập kế hoạch và tiết kiệm.
• Điều chỉnh: ưu tiên ăn, ở, y tế, học tập; so sánh giá để mua hợp lí; giảm khoản mua sắm hình thức không cần thiết.
• Lí do không vay lãi cao: khoản lãi làm gánh nặng nợ tăng lên, có thể làm thu nhập sau này bị dồn vào trả nợ; không nên tự bỏ thuốc cần thiết để tiết kiệm.
• Phần về nhà: bảng chi tiêu có năm gốc, giá hiện tại, tỉ lệ tăng tính đúng theo công thức đã học.