Giáo án Bài 20. Quyền và nghĩa vụ của công dân về tự do ngôn luận, báo chí và tiếp cận thông tin

Xác định vấn đề bài học: một thông tin thiếu năm ban hành và thiếu nguồn có đủ căn cứ để đăng hay không; từ đó nảy sinh nhu cầu tìm hiểu quyền và trách nhiệm khi đăng tin.

GV trình chiếu tin nhắn “Trường vừa tăng phí gấp đôi!” kèm ảnh một thông báo học phí không ghi năm ban hành. HS trả lời 3 câu hỏi: (1) Ảnh này cho biết điều gì và thiếu thông tin gì? (2) Nếu chỉ dựa vào ảnh, có thể kết luận mức phí hiện hành đã tăng không? Vì sao? (3) Nếu bạn muốn góp ý về học phí, bạn cần làm gì trước khi đăng?

HS nêu được: ảnh thiếu năm ban hành nên không chứng minh mức phí hiện hành; chưa có thông báo mới, chưa có số tiền năm nay và phản hồi chính thức, nên chưa thể kết luận “tăng gấp đôi”. Bạn cần kiểm chứng nội dung và thời điểm, hỏi kênh chính thức trước khi đăng. GV ghi các ý lên bảng để làm nền cho bài học.

Nêu được các quyền của công dân trên báo chí theo Điều 4, Điều 5 và trách nhiệm của cơ quan báo chí theo Điều 6 Luật Báo chí số 126/2025/QH15 có hiệu lực từ 01/7/2026.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1 để điền bảng quyền, điều luật và ví dụ minh họa; sau đó trả lời 3 câu hỏi: (a) Người không phải nhà báo có được yêu cầu cải chính không? (b) Điều 6 có buộc cơ quan báo chí đăng nguyên vẹn mọi bản thảo không? (c) Tài khoản mạng xã hội cá nhân có tự trở thành cơ quan báo chí không? GV lưu ý: khi gặp ví dụ trong sách cũ dẫn Luật Báo chí 2016, phải đối chiếu luật 2025 đang có hiệu lực, không dùng lại số điều cũ.

Bảng hoàn chỉnh:

• Điều 4: sáng tạo tác phẩm; cung cấp và phản hồi thông tin; yêu cầu cải chính; tiếp cận thông tin báo chí; liên kết với cơ quan báo chí thực hiện sản phẩm; in và phát hành báo chí in theo luật. Ví dụ: người có tài liệu cho thấy báo viết sai về mình được yêu cầu cải chính theo quy định.
• Điều 5: phát biểu về tình hình đất nước, thế giới; tham gia ý kiến về đường lối, chính sách, pháp luật; góp ý, kiến nghị, phản ánh, phê bình, khiếu nại, tố cáo trên báo chí theo luật.
• Điều 6: cơ quan báo chí có trách nhiệm tiếp nhận, xử lí, phản hồi; không có nghĩa mọi bản thảo phải đăng nguyên vẹn.
  Trả lời: (a) Có, không phụ thuộc có thẻ nhà báo hay không. (b) Không. (c) Không, tự do báo chí không đồng nghĩa mỗi tài khoản là cơ quan báo chí.

Giải thích được ngôn luận, vai trò báo chí, tiếp cận thông tin theo Điều 25 Hiến pháp và phân biệt bài đăng mạng cá nhân với sản phẩm báo chí, dữ liệu công khai với dữ liệu riêng tư.

Kỹ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm 4 người viết lên khăn A0 chia 4 ô: (1) Ngôn luận là gì? (2) Báo chí có vai trò gì? (3) Tiếp cận thông tin giúp người dân điều gì? (4) Phân biệt: bài đăng cá nhân với sản phẩm cơ quan báo chí; dữ liệu công khai với dữ liệu riêng tư. Mỗi thành viên viết ý kiến riêng vào ô của mình trong 3 phút, sau đó cả nhóm thống nhất nội dung ô chung.

Nội dung khăn trải bàn đúng:

• Ngôn luận: khả năng bày tỏ quan điểm qua hình thức phù hợp.
• Báo chí: thông tin, phản ánh và giám sát.
• Tiếp cận thông tin: giúp người dân biết, tham gia và bảo vệ quyền; thực hiện có phạm vi, điều kiện và giới hạn luật định.
• Phân biệt: không phải mọi bài đăng mạng cá nhân đều là sản phẩm của cơ quan báo chí; không phải mọi dữ liệu đều được tự công khai.
  Căn cứ: Điều 25 Hiến pháp ghi nhận các quyền này, việc thực hiện do pháp luật quy định.

Vận dụng được các việc cần làm khi đăng thông tin (kiểm tra nguồn, tách dữ kiện với nhận xét, tôn trọng bí mật, cải chính) để xử lí tình huống của bạn V.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2: đọc tình huống bạn V muốn đăng “trường vừa tăng phí gấp đôi” kèm số điện thoại riêng của nhân viên. Chưa có thông báo mới, số tiền năm hiện hành hay phản hồi chính thức. Các cặp hoàn thành bảng: việc nên làm, việc không nên làm, lý do theo luật và đạo đức.

Bảng hoàn thành:

• Nên làm: kiểm tra năm, văn bản và số tiền hiện hành; hỏi kênh chính thức của nhà trường; đăng nội dung đã phân tách dữ kiện (ảnh thiếu năm) và nhận xét (ý kiến về học phí) theo đúng sự thật.
• Không nên làm: đăng kết luận “tăng gấp đôi” khi chưa có nguồn; đăng số điện thoại riêng của nhân viên; dùng thông tin để gây sức ép.
• Lý do: Ảnh cũ thiếu năm không chứng minh mức phí mới; phải kiểm chứng nội dung, thời điểm và bảo vệ dữ liệu riêng.

Vận dụng kiến thức đã học để lựa chọn hành động có căn cứ, phân biệt phản biện với công kích và xác định quyền của công dân theo Điều 4 Luật Báo chí 2025.

HS làm bài tập trên phiếu hoặc trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác): (1) Trong tình huống bạn V, cách làm nào thể hiện ngôn luận có trách nhiệm? A. Kiểm tra năm, văn bản và số tiền hiện hành; hỏi kênh chính thức, không phát tán số riêng để gây sức ép. B. Đăng kết luận tăng gấp đôi trước rồi tìm nguồn sau. C. Ảnh thiếu ngày chứng minh thông tin đang còn hiệu lực. D. Tự do ngôn luận cho phép công khai mọi dữ liệu riêng của nhân viên. (2) Đánh giá hai nhận định: a) Có thể phê bình chính sách bằng căn cứ và đề xuất mà không xúc phạm cá nhân. b) Thông tin lan nhiều lần tự trở thành bằng chứng đúng, không cần nguồn. (3) Tình huống giả định sau 01/7/2026: một tờ báo đăng sai thông tin về công dân H, H có tài liệu đối chiếu hợp pháp. Theo Điều 4 Luật Báo chí 2025, H có quyền nào? A. Yêu cầu cải chính trên báo chí theo quy định. B. Chỉ được yêu cầu cải chính nếu H có thẻ nhà báo. C. Tự buộc mọi tờ báo đăng nguyên vẹn mọi bài H viết. D. Tự công khai hồ sơ riêng của phóng viên để trả đũa. (4) Câu nào là phản biện phương án thay vì công kích người? A. Người đề xuất chắc xấu vì ý kiến khác tôi. B. Gia đình người đề xuất đáng bị bêu tên. C. Ai đồng ý đều kém phẩm chất. D. Phương án chưa tính chi phí vận hành, cần bổ sung bảng dự toán.

Đáp án:
(1) A — Phải kiểm chứng nội dung, thời điểm và bảo vệ dữ liệu riêng.
(2) a) Đúng. b) Sai — lượt chia sẻ không kiểm chứng được nguồn, thời điểm hay tính toàn vẹn của thông tin.
(3) A — Điều 4 Luật Báo chí số 126/2025/QH15 ghi nhận quyền yêu cầu cải chính; quyền này không phụ thuộc có thẻ nhà báo và không cho phép ép đăng mọi nội dung hay xâm hại đời tư người khác.
(4) D — Nêu đúng vấn đề của phương án (chi phí, giả định); ba phương án còn lại công kích phẩm chất hoặc gia đình người nói.

Vận dụng được cách viết bản yêu cầu thông tin ngắn thay cho lời khẳng định thiếu căn cứ, gắn với việc góp ý về một vấn đề thật trong nhà trường.

HS viết bản yêu cầu thông tin ngắn (4–6 câu) gửi nhà trường về thông báo học phí, theo tình huống nhóm lớp đã nêu: nêu việc đã thấy, nêu chỗ chưa rõ, đề nghị cung cấp thông báo hiện hành, căn cứ, khoản thu và đầu mối giải đáp, cam kết chưa kết luận và không đăng dữ liệu riêng. Sau đó HS trao đổi cặp với bạn để kiểm tra theo 3 tiêu chí: có căn cứ, lịch sự, không xâm hại dữ liệu riêng.

Bản yêu cầu mẫu tham khảo:
“Chúng em đang thấy ảnh thông báo học phí nhưng thiếu năm, chưa biết áp dụng kỳ nào. Xin nhà trường cung cấp thông báo hiện hành, căn cứ, khoản thu và đầu mối giải đáp công khai. Chúng em chưa kết luận phí tăng gấp đôi và sẽ không đăng số riêng của nhân viên.”
Tiêu chí đạt: nêu đúng thông tin còn thiếu; yêu cầu kênh chính thức; không kết luận khi chưa có căn cứ; tôn trọng dữ liệu riêng.