Giáo án Bài 1. Cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường

Tạo tình huống có vấn đề để HS nhận thấy cạnh tranh có nhiều cách thực hiện, không phải cách nào cũng đúng; xác định nhiệm vụ tìm hiểu bài.

GV trình chiếu tình huống giả định: hai tiệm bánh cùng khu phố. A cải tiến lò để giảm điện, công khai nguyên liệu và giá. B thuê tài khoản bịa rằng bánh A có chất cấm, dù không có kiểm nghiệm. Chưa có số liệu về lợi nhuận hay sức khỏe khách.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Hai tiệm đang làm gì để giành khách? (2) Nếu em là khách hàng, em sẽ tin thông tin nào và vì sao? (3) Hai cách làm này khác nhau ở điểm nào?

HS nêu được: cả hai tiệm đều muốn giành khách nhưng A dựa trên cải tiến và thông tin công khai; B dựa trên tin bịa, không có kiểm nghiệm. HS nhận ra cạnh tranh không chỉ là giảm giá hay công kích. Ghi vào vở câu hỏi cần giải quyết: Cạnh tranh là gì, vì sao có ích và làm sao phân biệt cách làm đúng, sai?

HS nêu được khái niệm cạnh tranh và giải thích được vì sao cạnh tranh có thể thúc đẩy năng suất, đổi mới, lựa chọn cho người mua.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục “Hiểu bản chất và phân biệt” trong SGK và trả lời ba câu hỏi:
(1) Cạnh tranh là gì? Hãy diễn đạt bằng lời của em.
(2) Vì sao các tiệm bánh trong cùng khu phố đều phải tìm lợi thế, dù cùng có mục tiêu lợi nhuận?
(3) Nêu hai tác dụng tích cực của cạnh tranh và giải thích bằng ví dụ tiệm bánh A.
GV lưu ý HS chỉ dùng thông tin trong bài, không suy đoán số liệu về lợi nhuận.

Khái niệm: cạnh tranh là sự ganh đua giữa các chủ thể kinh tế nhằm giành điều kiện thuận lợi trong sản xuất, mua bán và thu lợi ích.
Lý do tìm lợi thế: các tiệm cùng mục tiêu lợi nhuận nhưng khác nguồn lực, chất lượng, công nghệ và cách phục vụ.
Hai tác dụng: thúc đẩy năng suất và đổi mới (ví dụ A cải tiến lò để giảm chi phí điện); mang lại lựa chọn cho người mua và sử dụng nguồn lực hiệu quả (khách có nhiều phương án, A tiết kiệm được điện).

HS phân biệt được cạnh tranh lành mạnh với hành vi làm méo mó thị trường bằng tiêu chí đánh giá theo bằng chứng; nhận ra giá thấp chưa đủ kết luận tốt hay xấu.

Nhóm 4 HS dùng khăn trải bàn và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc mục “Từ nhận biết đến cách thực hiện” trong SGK, xét các hành vi của A và B theo ba câu hỏi:
(1) Lợi thế đến từ cải tiến thực hay từ gây hiểu lầm, xâm phạm quyền của người khác?
(2) Hành vi có dựa trên thông tin minh bạch, có căn cứ không?
(3) Nếu A bán rẻ hơn, có đủ chứng minh là tốt hay xấu không? Cần xét những yếu tố nào?

Hành vi của A (cải tiến lò để giảm điện; công khai nguyên liệu và giá): cạnh tranh lành mạnh, dựa trên cải tiến thực và thông tin minh bạch, giúp khách so sánh.
Hành vi của B (bịa tin bánh A có chất cấm, không có kiểm nghiệm): làm méo mó thị trường, gây hại bằng thông tin thiếu căn cứ, có thể làm hại A và lòng tin của khách.
Giá thấp chưa đủ kết luận: cần xét chất lượng, chi phí và điều kiện bán.
Kết luận nhóm: HS thống nhất tiêu chí “có bằng chứng, minh bạch, không xâm phạm quyền người khác”.

HS vận dụng kiến thức bài để ghép biểu hiện, lựa chọn đáp án, đánh giá nhận định và tính toán đơn giản trong tình huống hai tiệm bánh.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, sau đó kiểm tra nhanh bằng bài tập tương tác trên NeoEdu (nếu có thiết bị). Các câu hỏi dựa trên tình huống hai tiệm bánh A và B:
Câu 1: Ghép biểu hiện với nội dung phù hợp.
Câu 2: Nhận định nào phân biệt được hai cách giành khách?
Câu 3: Đánh giá hai nhận định: a) Cạnh tranh có thể thúc đẩy đổi mới nhưng không bảo đảm mọi hành vi giành khách đều đúng; b) Chỉ cần tăng doanh số thì mọi cách gây bất lợi cho đối thủ đều là cạnh tranh lành mạnh.
Câu 4: Nếu A làm 20 mẻ/ngày, mỗi mẻ giảm từ 12 xuống 9 kWh, điện tiết kiệm mỗi ngày là bao nhiêu?
Câu 5: Thông tin nào còn thiếu để tính lợi nhuận của A từ tiết kiệm điện?

Câu 1: Cải tiến lò, giảm điện – Nâng năng lực sản xuất; Công khai thành phần – Giúp khách có thông tin; Bịa tin chất cấm – Gây hại bằng thông tin thiếu căn cứ.
Câu 2: Đáp án D. A tạo lợi thế bằng cải tiến; B dùng thông tin không có căn cứ gây hại đối thủ.
Câu 3: a) Đúng; b) Sai.
Câu 4: Đáp án D, $60\ \mathrm{kWh}$ (giảm $3\ \mathrm{kWh}$ mỗi mẻ × 20 mẻ). Lưu ý: 180 là lượng sau cải tiến, 240 là lượng trước cải tiến.
Câu 5: Đáp án C. Giá điện, vốn và chi phí liên quan ngoài điện; điện tiết kiệm là lượng vật lí, chưa đủ suy ra lợi nhuận.

HS đề xuất được cách ứng phó với hành vi bịa tin mà không lặp lại hành vi sai; thể hiện thái độ tôn trọng người khác và hành động có căn cứ.

Nhóm 4 HS đóng vai tiệm bánh A, nhận được tin bịa và phải quyết định cách ứng phó. Nhóm trả lời các câu hỏi:
(1) Tiệm A nên làm gì để bảo vệ uy tín? Nêu ít nhất hai việc cụ thể.
(2) Có nên bịa tin trả đũa hay công khai dữ liệu riêng của người bị nghi thuê tài khoản không? Vì sao?
(3) Viết một lời đáp ngắn (3–4 câu) để công bố thông tin sản phẩm đã kiểm chứng.
Nhiệm vụ về nhà: quan sát một chiêu cạnh tranh ở cửa hàng hoặc quảng cáo gần nhà, viết 5–7 dòng nêu hành vi đó thuộc loại nào, dựa trên bằng chứng gì.

Gợi ý ứng phó: A lưu bằng chứng quảng cáo, công bố thông tin sản phẩm đã kiểm chứng, yêu cầu cải chính qua kênh phù hợp và phản ánh cơ quan có thẩm quyền khi cần.
Không bịa tin trả đũa; không công khai dữ liệu riêng của người bị nghi thuê tài khoản vì điều đó cũng là hành vi thiếu tôn trọng người khác.
Lời đáp mẫu: “Tiệm chúng tôi công khai nguyên liệu và giá. Thông tin về chất cấm không có kiểm nghiệm nên chúng tôi đề nghị cải chính; mọi kết quả kiểm nghiệm sẽ được công bố khi có.”
Sản phẩm về nhà: đoạn 5–7 dòng phân loại hành vi và nêu bằng chứng.