Giáo án Ôn tập Chương VIII

Kích hoạt kiến thức cũ về phụ phẩm trồng trọt và nhận ra vì sao cần phân loại tại nguồn trước khi xử lí.

GV đưa 5 thẻ tình huống lên bảng: (1) rơm sạch không mốc, không nhiễm thuốc; (2) bao bì thuốc bảo vệ thực vật đã dùng; (3) rau, cành từ cây đã được kiểm tra khỏe; (4) phần cây nghi bệnh; (5) rơm bị đốt ngoài trời. HS nhìn thẻ và nhận định nhanh: “Giữ” (tái dùng theo quy trình), “Tách” (xử lí riêng) hay “Không làm”.

HS nêu được nhận định ban đầu: thẻ (1) và (3) có thể tái dùng theo quy trình khi đã kiểm; thẻ (2) và (4) phải tách riêng, không trộn chung và không tự xử lí; thẻ (5) không được làm vì gây ô nhiễm không khí và đất. Từ đó HS nêu được câu hỏi định hướng: “Vì sao phải tách trước khi xử lí?”

Hệ thống hóa khái niệm ô nhiễm trồng trọt, phụ phẩm, phân loại tại nguồn và vận dụng vào mẫu phân loại 100 kg phụ phẩm.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (a) đọc lại ba khái niệm: ô nhiễm trồng trọt, phụ phẩm, phân loại tại nguồn và diễn đạt bằng lời của mình; (b) với mẫu giả 100 kg phụ phẩm gồm rơm sạch 60 kg, rau/cành đã kiểm 30 kg, phần nghi bệnh 10 kg, phân loại và cho biết bao nhiêu kg được xét vận dụng theo quy trình; (c) giải thích vì sao không được trộn 10 kg nghi bệnh để gọi là đã tái chế toàn bộ.

Trên Phiếu học tập số 1: ô nhiễm trồng trọt là tác động có hại lên môi trường từ nguồn sản xuất theo điều kiện; phụ phẩm là vật liệu còn lại ngoài sản phẩm chính có thể có hướng sử dụng phù hợp; phân loại tại nguồn là tách vật liệu theo đặc tính và đường xử lí ngay từ nơi phát sinh. Mẫu 100 kg: 90 kg (60 kg rơm sạch + 30 kg rau/cành đã kiểm) được xét vận dụng theo quy trình phù hợp; 10 kg nghi bệnh phải tách riêng và xử lí theo người phụ trách. Không ghi “đã tái chế toàn bộ 100 kg”.

Trình bày được năm pha của quy trình ủ phân hữu cơ vi sinh; phân biệt mục tiêu, điều kiện của ủ phân và ủ chua; nêu được giới hạn của công nghệ vi sinh.

Theo nhóm, HS hoàn thành Phiếu học tập số 2, phần A và B. Phần A: sắp xếp năm pha ủ phân (chọn nền cao ráo thoát nước và diện tích phù hợp; phân loại, loại tạp và chất nhiễm; xếp và ủ lớp tham khảo 20–30 cm, bổ sung chế phẩm đúng nhãn; theo dõi và đảo để cân bằng nhiệt, ẩm, oxy; sau ủ đánh giá và kiểm trước dùng). Phần B: so sánh ủ phân với ủ chua theo mục tiêu, điều kiện, thời gian. Lưu ý: nhiệt 40–50°C, đảo 7–10 ngày, kết thúc khoảng 42–45 ngày chỉ là mốc tham khảo; ủ chua cần điều kiện kín, ít oxy; mốc khoảng một tháng ủ và 3–4 tháng bảo quản là tham khảo có điều kiện, không cứu được mẻ mốc.

Sơ đồ năm pha đúng thứ tự: (1) chọn nền → (2) phân loại, loại chất nhiễm → (3) xếp lớp 20–30 cm, bổ sung chế phẩm đúng nhãn → (4) theo dõi, đảo để cân bằng nhiệt–ẩm–oxy → (5) đánh giá, kiểm trước dùng. Bảng so sánh: ủ phân nhằm chuyển hữu cơ thành mùn, giảm mùi, cần môi trường thoáng và đảo định kỳ; ủ chua nhằm giữ thức ăn trong điều kiện kín, ít oxy, nén từng lớp, đóng kín túi/hố, ghi ngày và kiểm trước khi cho vật nuôi ăn. Giới hạn: công nghệ vi sinh không phá được mọi độc tố; thông số hiển thị không tự chứng minh mẻ an toàn.

Nêu được bốn công đoạn trồng nấm rơm từ rơm, rạ và yêu cầu an toàn; đọc được hồ sơ kế hoạch N01 và phân định việc của HS với việc của người phụ trách.

GV chiếu hình minh họa bốn công đoạn. HS đọc Phiếu học tập số 2, phần C và điền hồ sơ KẾ HOẠCH N01. Nội dung cần điền: công đoạn, thông số tham khảo, dấu hiệu hoặc lịch theo dõi, người phụ trách, trạng thái dữ liệu. Thông số tham khảo: xử lí nguyên liệu với 0,3 kg vôi tôi/100 L nước, ngâm rơm khoảng 20–30 phút, để ráo, ủ đống có phủ khoảng 4–6 ngày, đảo khoảng 2–3 ngày/lần; đóng mô rộng 0,3–0,4 m, cao 0,35–0,4 m, lớp rơm khoảng 10–12 cm, rắc giống thành vòng cách mép 4–5 cm; chăm sóc: 3–5 ngày đầu thường chưa tưới thêm, khi hình thành quả thể khoảng ngày 7–8 tưới 2–3 lần/ngày chỉ đủ ẩm; thu hoạch: người phụ trách xác minh nguồn, loài và thu đúng giai đoạn trứng trước khi mũ mở. Đây là dữ liệu để đọc và lập hồ sơ, không hướng dẫn tự pha vôi, ủ nóng hay trồng tại nhà.

Hồ sơ N01 hoàn chỉnh dạng kế hoạch gồm: nguồn rơm sạch và giống phải được phụ trách duyệt; xử lí nguyên liệu do phụ trách thực hiện (vôi 0,3 kg/100 L, ngâm 20–30 phút, ủ 4–6 ngày, đảo 2–3 ngày/lần); đóng mô/cấy do phụ trách bố trí theo kích thước tham khảo; chăm sóc theo ẩm, nhiệt thực tế, không hứa ngày có nấm; thu hoạch do phụ trách xác minh, thu đúng giai đoạn trứng, sau đợt thu phủ và ngừng tưới khoảng 3–4 ngày. Trạng thái dữ liệu: “kế hoạch, chưa thực hiện”. HS chỉ đọc hồ sơ và quan sát từ vị trí an toàn.

Củng cố khái niệm và nhận diện đúng mô tả trong chương VIII; rèn kĩ năng loại trừ phương án sai có nguy cơ mất an toàn.

HS làm bài 1, 2, 3 và bài 10 trong Phiếu học tập số 2, phần D, hoặc trên học liệu NeoEdu. Bài 1: Trong bài về sự cần thiết phải bảo vệ môi trường trong trồng trọt, mô tả nào đúng về ô nhiễm trồng trọt? A. Tách vật liệu theo đặc tính và đường xử lí ngay từ nơi phát sinh; B. Bao bì thuốc vật tư có thể trộn ủ cùng rơm sạch để giảm rác; C. Tác động có hại lên môi trường từ nguồn sản xuất theo điều kiện; D. Vật liệu còn lại ngoài sản phẩm chính có thể có hướng sử dụng phù hợp. Bài 2: Trong bài ứng dụng công nghệ vi sinh, mô tả nào đúng về ủ hữu cơ? A. Mọi mẻ mốc có thể gọi đã lên men tốt và cho vật nuôi ăn; B. Quá trình phân giải vật liệu hữu cơ theo điều kiện được kiểm soát; C. Sản phẩm vi sinh có chức năng và hướng dẫn cụ thể; D. Theo dõi điều kiện và tiêu chí để đánh giá theo quy trình. Bài 3: Trong bài thực hành trồng nấm rơm, mô tả nào đúng về giống nấm? A. Vật liệu nuôi cấy đúng loài và chất lượng từ nguồn được kiểm soát; B. Khối nguyên liệu được tạo theo quy trình trồng để nấm phát triển; C. Lấy sản phẩm ở giai đoạn theo loài và tiêu chí an toàn; D. Mọc được nấm từ rơm nghĩa là mọi quả thể đều ăn được, không cần định danh. Bài 10: Ghép đúng thuật ngữ với ý nghĩa: Ô nhiễm trồng trọt; Phụ phẩm; Phân loại tại nguồn.

Đáp án: Bài 1: C (Ô nhiễm trồng trọt là tác động có hại lên môi trường từ nguồn sản xuất theo điều kiện). Bài 2: B (Ủ hữu cơ là quá trình phân giải vật liệu hữu cơ theo điều kiện được kiểm soát). Bài 3: A (Giống nấm là vật liệu nuôi cấy đúng loài và chất lượng từ nguồn được kiểm soát). Bài 10: Ô nhiễm trồng trọt – tác động có hại lên môi trường từ nguồn sản xuất theo điều kiện; Phụ phẩm – vật liệu còn lại ngoài sản phẩm chính có thể có hướng sử dụng phù hợp; Phân loại tại nguồn – tách vật liệu theo đặc tính và đường xử lí ngay từ nơi phát sinh.

Vận dụng công thức tỉ lệ phần trăm để tính hiệu suất khối lượng và tỉ lệ nấm tươi/rơm khô; nhận biết giới hạn của con số.

HS làm bài 4, 5, 6 trong Phiếu học tập số 2, phần E. Bài 4: 100 kg phụ phẩm có 10 kg nghi bệnh phải tách; phần sạch có thể xét quy trình tái dùng là bao nhiêu kg? Bài 5: 100 kg đầu vào ra 60 kg sản phẩm theo mẫu giả; hiệu suất khối lượng là bao nhiêu? Bài 6: 10 kg rơm khô cho 1,5 kg nấm tươi theo dữ liệu giả; tỉ lệ khối lượng nấm tươi/rơm khô là bao nhiêu phần trăm?

Đáp án: Bài 4: 90 kg (100 − 10 = 90 kg theo mẫu giả; không tự khẳng định đã xử lí). Bài 5: 60% ($\dfrac{60}{100}\times 100 = 60\%$); con số này không đại diện cho chất lượng hay độ an toàn của mẻ. Bài 6: 15% ($\dfrac{1{,}5}{10}\times 100 = 15\%$); hai độ ẩm khác nhau nên không gọi là hiệu suất vật chất khô.

Vận dụng nguyên tắc phân loại tại nguồn và giới hạn an toàn vào tình huống thực tế của gia đình, đồng thời đề xuất giải pháp giảm tác động môi trường.

HS lập bảng 4 cột: loại phụ phẩm/chất thải; nguồn phát sinh; cách xử lí đề xuất; người cần báo hoặc phụ trách. Bảng có ít nhất 5 dòng: rơm sạch; rau, cành từ cây đã kiểm; bao bì thuốc bảo vệ thực vật; phần cây nghi bệnh; rơm bị đốt ngoài trời. Về nhà, HS hỏi người lớn trong gia đình về cách phân loại hiện tại. Quy định an toàn: không tự thu gom hóa chất, không chạm mảnh sắc, không đốt phụ phẩm ngoài trời, không xả vào ao, kênh; bao bì thuốc phải báo người lớn để chuyển đúng nơi thu gom.

Bảng phân loại gồm các dòng hợp lí. Ví dụ: rơm sạch không mốc – giữ riêng, hỏi người phụ trách trước khi ủ; rau, cành từ cây khỏe đã kiểm – tách riêng, xử lí theo quy trình đã được hướng dẫn; bao bì thuốc – không để chung với rơm, báo người lớn để chuyển nơi thu gom; cây nghi bệnh – tách riêng, báo người phụ trách; rơm đốt ngoài trời – không thực hiện, vì gây ô nhiễm không khí. Nêu ít nhất 3 cách giảm tác động: dùng phân, thuốc theo đúng kế hoạch; thu gom đúng bao bì; vật liệu sạch xử lí theo quy trình.