Giáo án Bài 28. Thực hành: Sử dụng rơm, rạ để trồng nấm rơm

Huy động kiến thức nền về an toàn khi trồng nấm rơm, tạo tình huống để HS nhận ra vì sao không được tự nếm hoặc ăn nấm chưa xác minh.

GV chiếu tình huống: “Trong mô nấm của lớp xuất hiện một loại nấm lạ, không rõ nguồn gốc. Một nhóm đề nghị nếm thử để đánh giá.” GV đặt câu hỏi: (1) Có nên nếm thử không? Vì sao? (2) Em cần làm gì ngay? (3) Những thông tin nào cần ghi lại?

• HS nêu được: không nếm, không ăn; dừng thao tác với mẻ đó và báo người phụ trách; ghi mã mẻ, nguồn giống và các biểu hiện quan sát được phép.
• HS giải thích được: nấm có thể lẫn nhiễm hoặc khác loài, không thể xác định ăn được chỉ bằng ảnh hay cảm quan.
• Kết luận ban đầu: an toàn là ưu tiên số một; bài học hôm nay giúp hiểu quy trình và hồ sơ kiểm soát.

HS nêu được và phân biệt được ba khái niệm Giống nấm, Mô nấm và Thu hoạch phù hợp trong trồng nấm rơm.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn: ở giữa bàn là vòng tròn ghi ba thuật ngữ; mỗi HS viết ý hiểu của mình vào ô trước mặt, sau đó nhóm thống nhất một định nghĩa chung.
Nhiệm vụ: (1) Giống nấm là gì? Vì sao phải lấy từ nguồn được kiểm soát? (2) Mô nấm là gì? Vì sao mô cần được tạo theo quy trình? (3) Thu hoạch phù hợp nghĩa là gì? Vì sao phải thu đúng giai đoạn và đúng loài?

• Giống nấm: vật liệu nuôi cấy đúng loài và chất lượng từ nguồn được kiểm soát.
• Mô nấm: khối nguyên liệu được tạo theo quy trình trồng để nấm phát triển.
• Thu hoạch phù hợp: lấy sản phẩm ở giai đoạn theo loài và tiêu chí an toàn.
• Kết luận nhóm: ba khái niệm liên quan nhau theo thứ tự giống – mô – thu hoạch; thu hoạch chỉ đúng khi nguồn giống và giai đoạn đã được người phụ trách xác nhận.

HS mô tả được bốn công đoạn trồng nấm rơm, đọc được thông số tham khảo và điền được hồ sơ KẾ HOẠCH N01 với người phụ trách và trạng thái dữ liệu rõ ràng.

Lớp chia 4 nhóm, luân phiên 4 trạm (mỗi trạm 5 phút), mỗi trạm ứng với một công đoạn: (1) Xử lí nguyên liệu; (2) Đóng mô và cấy giống; (3) Chăm sóc; (4) Thu hoạch. Tại mỗi trạm, nhóm đọc thẻ thông tin và điền một dòng của Phiếu học tập số 1 (hồ sơ N01).
Lưu ý an toàn: đây chỉ là học đọc và lập hồ sơ. Việc vôi kiềm, ngâm, ủ, đảo đống, xử lí mốc và thu hoạch do người phụ trách được đào tạo thực hiện; HS không tự pha, không tự ủ nóng tại nhà.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Công đoạn nào có nguy cơ cao nhất và ai phải phụ trách? (2) Vì sao không được cộng cứng chiều cao các lớp rơm để suy ra độ cao mô sau nén? (3) Vì sao kết quả tương lai phải ghi “chưa quan sát”?

Hồ sơ N01 hoàn chỉnh ở mức kế hoạch (chi tiết trong Phiếu học tập số 1). Các ý chính:

• Xử lí nguyên liệu: nước có 0,3 kg vôi tôi/100 L nước, ngâm rơm khoảng 20–30 phút, để ráo, ủ đống có phủ, đảo khoảng 2–3 ngày/lần, tổng thời gian ủ tham khảo 4–6 ngày; người phụ trách thực hiện.
• Đóng mô, cấy giống: mô rộng 0,3–0,4 m, cao 0,35–0,4 m; lớp rơm khoảng 10–12 cm; rắc giống thành vòng cách mép 4–5 cm ở ba lớp đầu; lớp thứ tư rải giống đều mặt; độ cao sau nén không bằng tổng các lớp rơm rời.
• Chăm sóc: 3–5 ngày đầu thường chưa tưới thêm; nếu khô thì tưới nhẹ quanh mô; khi hình thành quả thể khoảng ngày 7–8, tưới 2–3 lần/ngày chỉ đủ ẩm, không ngập; lịch điều chỉnh theo ẩm và nhiệt thực tế.
• Thu hoạch: người phụ trách xác minh nguồn, loài và thu đúng giai đoạn trứng trước khi mũ mở; sau đợt thu, dọn chân, phủ và ngừng tưới khoảng 3–4 ngày rồi chăm tiếp để xét đợt sau; HS không tự quyết nấm ăn được bằng ảnh hay AI.
• Trạng thái dữ liệu: mọi kết quả tương lai ghi “chưa quan sát”.

Củng cố phân biệt Giống nấm, Mô nấm và Thu hoạch phù hợp; nhận biết nhận định sai về an toàn; sắp xếp đúng quan hệ trước sau của quy trình.

HS làm việc cặp đôi, thực hiện các bài 1–5 trong Phiếu học tập số 2 (phần A). Sau đó có thể mở học liệu NeoEdu để đối chiếu bài tập tương tác.
Bài 1: Mô tả nào đúng về Giống nấm? A. Khối nguyên liệu được tạo theo quy trình trồng để nấm phát triển; B. Lấy sản phẩm ở giai đoạn theo loài và tiêu chí an toàn; C. Mọc được nấm từ rơm nghĩa là mọi quả thể đều ăn được, không cần định danh; D. Vật liệu nuôi cấy đúng loài và chất lượng từ nguồn được kiểm soát.
Bài 2: Ghép thuật ngữ với ý nghĩa tương ứng.
Bài 3: Nhận định “Mọc được nấm từ rơm nghĩa là mọi quả thể đều ăn được, không cần định danh” đúng hay sai? Vì sao?
Bài 4: Chọn thuật ngữ phù hợp cho cụm “Khối nguyên liệu được tạo theo quy trình trồng để nấm phát triển”.
Bài 5: Sắp xếp theo đúng quan hệ trước sau: (a) Người phụ trách đánh giá thu hoạch và xử lí phần dư; (b) Người phụ trách kiểm rơm, giống và xử lí nguyên liệu; (c) Theo dõi nhiệt, ẩm, thông khí và ghi trạng thái thật; (d) Đóng mô, cấy giống theo quy trình được duyệt.

Đáp án:

• Bài 1: D (Giống nấm: vật liệu nuôi cấy đúng loài và chất lượng từ nguồn được kiểm soát).
• Bài 2: Giống nấm – vật liệu nuôi cấy đúng loài và chất lượng từ nguồn được kiểm soát; Mô nấm – khối nguyên liệu được tạo theo quy trình trồng để nấm phát triển; Thu hoạch phù hợp – lấy sản phẩm ở giai đoạn theo loài và tiêu chí an toàn.
• Bài 3: Sai. Nấm có thể lẫn nhiễm hoặc khác loài; chỉ ăn khi nguồn giống và xác nhận chuyên môn rõ ràng, không ăn mẫu nghi ngờ.
• Bài 4: Mô nấm.
• Bài 5: (b) → (d) → (c) → (a). Mỗi bước sử dụng kết quả của bước trước.

HS tính đúng tỉ lệ khối lượng theo dữ liệu giả và lựa chọn hành động an toàn, nêu được bằng chứng cần ghi khi phát hiện nấm lạ.

HS làm việc theo nhóm 4, thực hiện Phiếu học tập số 2 (phần B và C).
Bài 6: Dữ liệu GIẢ: 10 kg rơm khô cho 1,5 kg nấm tươi. Tỉ lệ khối lượng nấm tươi/rơm khô là bao nhiêu phần trăm?
Bài 8: Mẻ của lớp xuất hiện nấm lạ, một nhóm muốn nếm để đánh giá. Em quyết định thế nào? Cần ghi những bằng chứng gì?

• Bài 6: $\dfrac{1{,}5}{10}\times 100\% = 15\%$. Ghi chú: đây là dữ liệu giả; hai độ ẩm khác nhau nên không gọi là hiệu suất vật chất khô, không phải chuyển hóa dinh dưỡng và không phải sản lượng của một lớp.
• Bài 8 (thang 1 điểm, gợi ý chấm): 0,5 điểm cho quyết định dừng, không nếm, không ăn, không chạm, không hít; 0,5 điểm cho hồ sơ và xử lí: ghi mã mẻ, nguồn giống, ảnh quan sát được phép, báo người phụ trách xử lí theo quy trình, không lẫn quả thể lạ vào sản phẩm và không dùng ảnh để tự định danh ăn được.

HS vận dụng kiến thức để hoàn thiện hồ sơ KẾ HOẠCH N01 đủ bốn công đoạn, phân công đúng người phụ trách và ghi đúng trạng thái dữ liệu.

HS hoàn thiện cá nhân phần còn lại của Phiếu học tập số 1 (hồ sơ N01), đối chiếu với thông số đã học. Nhiệm vụ không yêu cầu tự pha vôi, ủ nóng hay trồng nấm tại nhà.
Tiêu chí chấm (thang 1 điểm, GV dùng để nhận xét): 0,15 cho mỗi công đoạn có chi tiết đúng (tổng 0,6); 0,2 phân công các khâu nguy cơ cho người phụ trách; 0,2 không bịa dữ liệu và không bảo đảm ngày có nấm hay sản lượng.

Hồ sơ KẾ HOẠCH N01 hoàn chỉnh gồm:

• Mã N01; nguồn giống phải được người phụ trách duyệt; rơm được chọn sạch, không mốc, không nhiễm thuốc.
• Bốn công đoạn với thông số tham khảo, dấu hiệu và lịch theo dõi, người phụ trách và trạng thái “kế hoạch” hoặc “chưa quan sát”.
• Dữ liệu giả 10 kg rơm khô → 1,5 kg nấm tươi, tỉ lệ 15%, ghi rõ là dữ liệu giả, không phải sản lượng thực.