Giáo án Ôn tập Chương V

Huy động kiến thức nền về sâu hại và bệnh hại; nhận ra dấu hiệu quan sát được chưa đủ để kết luận tác nhân.

HS quan sát bốn câu dấu hiệu GV chiếu trên slide: (1) Lá lúa có vết thoi giữa xám; (2) Lá rau có các cửa sổ mỏng và lỗ thủng; (3) Quả có ấu trùng nhạt không chân bên trong; (4) Cây có múi vàng loang theo gân xanh và quả lệch. HS trả lời nhanh: dấu hiệu này thuộc nhóm sâu hại hay bệnh hại, và cần thêm thông tin gì để kết luận?

• Dấu hiệu (1) gợi bệnh đạo ôn, nhóm nấm; (2) gợi sâu tơ, sâu non ăn lá rau họ cải; (3) gợi ruồi đục quả; (4) gợi bệnh vàng lá gân xanh (greening), nhóm vi khuẩn.
• Kết luận rút ra: một dấu hiệu chỉ là mô tả, cần kiểm thêm đối tượng, mẫu, giai đoạn và điều kiện trước khi chọn biện pháp.

Hệ thống hoá đặc điểm nhận biết, cây chủ, dấu hiệu và biện pháp phòng trừ của bốn sâu hại và bốn bệnh hại trong bài.

Nhóm 4 HS làm việc trên khăn trải bàn, phân công: người 1 phụ trách sâu hại (rầy nâu, sâu tơ), người 2 phụ trách sâu hại (sâu keo mùa thu, ruồi đục quả), người 3 và người 4 phụ trách bệnh hại (thán thư, greening, đạo ôn, héo xanh vi khuẩn). Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 (xem mục worksheets) và dán lên khăn. Nhiệm vụ trọng tâm: ghi cây chủ, giai đoạn/tác nhân, dấu hiệu nhận biết và biện pháp phòng trừ theo hướng tổng hợp, không ghi biện pháp tự dùng thuốc.

Bảng hệ thống hoá hoàn chỉnh (kết quả đúng):

• Rầy nâu: cây chủ lúa; chích hút gốc lúa; trưởng thành nâu khoảng 3–5 mm, dạng cánh dài/ngắn; biện pháp: theo dõi, bảo vệ thiên địch, giống và lịch vụ phù hợp, dinh dưỡng cân đối.
• Sâu tơ: cây chủ rau họ cải; sâu non ăn lá, lúc nhỏ tạo cửa sổ biểu bì rồi lỗ thủng; sâu non xanh nhạt khoảng 10 mm; biện pháp: theo dõi sâu non, vệ sinh đồng ruộng, luân canh với cây không cùng họ.
• Sâu keo mùa thu: cây chủ chủ yếu ngô; ăn lá, lõi nõn, có thể hại bắp; sâu non có dấu Y ngược trên đầu và bốn chấm đen xếp vuông cuối bụng; bốn giai đoạn trứng–sâu non–nhộng–trưởng thành; biện pháp: quản lí tàn dư, theo dõi, bẫy/biện pháp sinh học được duyệt.
• Ruồi đục quả: cây chủ là cây ăn quả; ruồi trưởng thành vàng sẫm có vệt sẫm dạng T trên bụng; ấu trùng nhạt không chân trong quả; vết chích có thể dẫn tới thối, rụng; biện pháp: bao quả, thu gom và tiêu huỷ quả hại, bẫy được duyệt.
• Thán thư: nhóm nấm; vết sẫm hơi lõm trên quả, đốm lá trong điều kiện ẩm cao; biện pháp: vệ sinh, theo dõi, chăm sóc hợp lí, dùng thuốc khi có chỉ dẫn của người chuyên môn.
• Greening (vàng lá gân xanh): nhóm vi khuẩn; cây có múi vàng loang theo gân xanh, quả lệch; có môi giới truyền bệnh; biện pháp: dùng cây giống sạch bệnh, kiểm soát môi giới, nhổ bỏ cây bệnh theo quy định.
• Đạo ôn lúa: nhóm nấm; vết dạng thoi giữa xám trên lá; biện pháp: giống, phân bón cân đối, theo dõi và xử lí khi có chỉ dẫn.
• Héo xanh vi khuẩn: cây héo rũ trong khi lá còn xanh; cần kiểm để phân biệt với nguyên nhân sinh lí khác; biện pháp: vệ sinh, nhổ bỏ cây bệnh, luân canh, theo dõi.

Kết luận của nhóm: sâu hại và bệnh hại đều cần xác định tác nhân trước khi chọn biện pháp; phòng trừ tổng hợp ưu tiên giống, đất, chăm sóc, vệ sinh, theo dõi, thiên địch trước khi dùng thuốc theo ngưỡng.

Mô tả được sơ đồ sản xuất chế phẩm vi sinh (Bt, NPV, nấm trừ sâu/bệnh), cơ chế tác động và giới hạn an toàn khi sử dụng.

HS làm việc theo cặp với ba lược đồ sản xuất chế phẩm GV phát. Nhiệm vụ: (1) Viết lại đúng thứ tự các bước của lược đồ Bt; (2) So sánh NPV với Bt: vì sao virus cần vật chủ sống, không thể thay bằng lên men thông thường; (3) Nêu hai công dụng khác nhau của nấm trừ sâu/bệnh; (4) Nêu ba điều kiện an toàn khi sử dụng chế phẩm sinh học.

• Lược đồ Bt: giống thuần → giống cấp 1 → giống cấp 2 → lên men tăng sinh khối → sấy/nghiền → phối cơ chất/phụ gia → đóng/bảo quản.
• Cơ chế Bt: protein tác động ruột một số sâu non phù hợp; không phải thuốc chữa mọi bệnh.
• NPV: chuẩn bị giống virus và vật chủ sâu phù hợp → cơ sở gây nhiễm/nhân trên vật chủ → thu/nghiền/lọc/li tâm → phối cơ chất/phụ gia → đóng/bảo quản; virus cần vật chủ sống nên không thay bằng lên men vi khuẩn thông thường.
• Nấm trừ sâu/bệnh: giống nấm thuần → cấp 1 → cấp 2 → lên men tăng sinh khối → sấy → phối cơ chất/phụ gia → đóng/bảo quản; nấm có thể kí sinh sâu hoặc đối kháng tác nhân bệnh.
• Ba điều kiện an toàn: chỉ dùng chế phẩm đã kiểm chủng, chất lượng và đăng kí; sử dụng đúng đối tượng, giai đoạn sâu, điều kiện thời tiết theo nhãn; người có trách nhiệm trực tiếp pha và phun, HS không tự pha chế, không nuôi cấy hay gây nhiễm.

Củng cố đặc điểm sâu hại, bệnh hại và công nghệ vi sinh; vận dụng công thức tính tỉ lệ phần trăm trên số liệu mẫu, phân biệt tỉ lệ mẫu với tỉ lệ toàn bộ.

HS làm cá nhân 6 phút phần A (câu 1–4 trắc nghiệm) và phần B (câu 5–8 tính toán). Sau đó đổi vở cho bạn cùng bàn kiểm tra, rồi GV chốt đáp án. GV có thể dẫn HS vào bài tương tác trên NeoEdu để tự luyện thêm nếu còn thời gian.

Phần A – Trắc nghiệm:

1. Trong bài 15, mô tả nào đúng về sâu hại? A. Động vật gây tổn thương cây theo loài và giai đoạn; B. Trạng thái cây bất thường do tác nhân hoặc điều kiện cần xác định; C. Phối hợp biện pháp phù hợp dựa theo dõi và quản lí hệ sinh thái; D. Ba cây lỗ lá đủ xác định chắc tên bệnh nấm và thuốc cần phun.
2. Trong bài 16, mô tả nào đúng về rầy nâu? A. Loài có sâu non gây hại lá rau họ cải; B. Nhóm có giai đoạn non gây tổn thương trong quả; C. Mọi côn trùng trong vườn đều cần tiêu diệt bất kể thiên địch; D. Côn trùng chích hút trên lúa theo đặc điểm và giai đoạn.
3. Trong bài 17, mô tả nào đúng về đạo ôn? A. Sinh vật có thể đưa tác nhân từ nguồn bệnh sang cây khác; B. Mọi cây vàng lá đều bị greening nên dùng cùng một thuốc; C. Bệnh hại lúa do tác nhân nấm theo đặc điểm chẩn đoán; D. Bệnh ở cây có múi liên quan vi khuẩn và môi giới truyền.
4. Trong bài 18, mô tả nào đúng về Bt? A. Thuốc sinh học được phép dùng mọi liều và không cần kiểm đối tượng; B. Vi khuẩn có thể dùng tạo chế phẩm tác động một số sâu phù hợp; C. Mức tác động hướng tới đối tượng nhất định theo cơ chế; D. Sản phẩm có tác nhân vi sinh được chuẩn hoá theo mục đích.

Phần B – Tính toán:
5. Mẫu 10 cây có 3 cây lỗ lá. Tỉ lệ cây có dấu hiệu là bao nhiêu phần trăm?
6. Kiểm 20 quả, 4 quả nghi hại. Tỉ lệ quả nghi hại là bao nhiêu phần trăm?
7. Mẫu 10 cây có 2 cây héo. Tỉ lệ cây héo trong mẫu là bao nhiêu phần trăm?
8. Số cây có dấu hiệu hại giảm từ 8 xuống 4 trong cùng mẫu. Giảm bao nhiêu phần trăm so với mốc cũ?

Đáp án phần A:

1. A (Sâu hại là động vật gây tổn thương cây theo loài và giai đoạn).
2. D (Côn trùng chích hút trên lúa theo đặc điểm và giai đoạn).
3. C (Bệnh hại lúa do tác nhân nấm theo đặc điểm chẩn đoán).
4. B (Vi khuẩn có thể dùng tạo chế phẩm tác động một số sâu phù hợp).

Đáp án phần B:
5. $\dfrac{3}{10}\times100\% = 30\%$. Đây là tỉ lệ cây có dấu hiệu, không phải tỉ lệ diện tích lá hại.
6. $\dfrac{4}{20}\times100\% = 20\%$. Đây là tỉ lệ quả trong mẫu, chưa phải tỉ lệ toàn vườn.
7. $\dfrac{2}{10}\times100\% = 20\%$. Không tự đặt tên bệnh từ dấu hiệu héo.
8. $\dfrac{8-4}{8}\times100\% = 50\%$. Chưa chứng minh giảm là do chế phẩm, vì còn nhiều yếu tố khác.

Kết quả kì vọng: HS làm đúng ít nhất 6/8 câu.

Vận dụng quy trình khảo sát mẫu, ghi dữ liệu và xử lí tình huống an toàn, đúng thẩm quyền khi phát hiện cây có dấu hiệu nghi hại.

Tình huống: Gia đình bạn Lan trồng 10 cây ớt, trong đó 3 cây có lá bị lỗ thủng, 1 cây có vết sẫm trên quả và chưa rõ nguyên nhân. Mỗi nhóm đóng vai ba người: người quan sát, người ghi dữ liệu, người báo cáo cho cán bộ chuyên môn. Nhóm lập phiếu ghi gồm: ngày, mã cây, biểu hiện, ảnh được phép và điều kiện; xác định việc nên làm và việc không được làm; tính tỉ lệ cây có dấu hiệu và nêu rõ đó chưa phải kết luận về tác nhân.

Phiếu ghi mẫu hoàn chỉnh gồm:

• Ngày khảo sát; số cây khảo sát: 10; số cây có dấu hiệu: 3 (mã cây ghi theo quy ước của nhóm); biểu hiện: lỗ thủng trên lá; ảnh chụp từ xa khi được phép.
• Tỉ lệ cây có dấu hiệu: $\dfrac{3}{10}\times100\% = 30\%$, chỉ là tỉ lệ trong mẫu.
• Việc nên làm: ghi dữ liệu, chụp ảnh từ xa khi được phép, báo người phụ trách/cán bộ chuyên môn để xác định tác nhân trước khi chọn xử lí.
• Việc không làm: không bắt hoặc nuôi sâu lạ, không bổ quả để nuôi ấu trùng, không tự phun thuốc, không tự pha hay nâng liều thuốc.
  Kết luận nhóm: dấu hiệu là dữ liệu ban đầu; tên đối tượng và biện pháp phải do người chuyên môn xác định dựa trên mẫu và điều kiện thực tế.