Giáo án Tổng kết Chương II

HS huy động kiến thức nền về tỉ lệ, kích thước, hình cắt, ren; xác định nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

HS đọc 4 nhận định trên màn hình, ghi Đúng hoặc Sai và giải thích ngắn gọn:

• (a) Vẽ tỉ lệ 1:2 thì mọi số kích thước ghi trên bản vẽ đều phải chia đôi.
• (b) Hình chiếu đứng và hình chiếu bằng của cùng một vật có chung chiều dài.
• (c) Mặt cắt chỉ thể hiện tiết diện vật tại mặt phẳng cắt.
• (d) Ren ngoài được tạo trên bề mặt trong của lỗ.

Đáp án dự kiến: (a) Sai, trị số kích thước ghi luôn là kích thước thật, không chia theo tỉ lệ; (b) Đúng, đứng và bằng chung chiều dài; (c) Đúng, mặt cắt là tiết diện riêng tại mặt phẳng cắt; (d) Sai, ren ngoài được tạo trên bề mặt ngoài của trục.
Kết quả: HS nắm được 4 điểm cốt lõi và xác định 4 nội dung ôn tập của chương.

HS hệ thống hoá kiến thức về khổ giấy, tỉ lệ, nét vẽ, ghi kích thước và phương pháp hình chiếu vuông góc góc thứ nhất và góc thứ ba.

HS làm việc nhóm 4, hoàn thành Phiếu học tập số 1 và vẽ sơ đồ tư duy 3 nhánh: (1) Tiêu chuẩn trình bày và tỉ lệ; (2) Nét vẽ và ghi kích thước; (3) Hình chiếu vuông góc. Nhóm trả lời các câu hỏi:

• Khổ giấy A4 có kích thước bao nhiêu? Tỉ lệ được định nghĩa thế nào?
• Nét nào biểu diễn cạnh thấy, cạnh khuất và đường tâm?
• Ba hình chiếu liên hệ với nhau như thế nào?
• Phương pháp góc I và góc III khác nhau ở đâu? Hộp $60 \times 30 \times 40$ mm có các hình chiếu với kích thước bao nhiêu?
  Sử dụng Phiếu học tập số 1.

Sơ đồ tư duy của nhóm gồm các ý chính:

• A4: $297 \times 210$ mm. Tỉ lệ là tỉ số giữa độ dài biểu diễn và độ dài thật. Trị số ghi trên bản vẽ là kích thước thật.
• Nét liền đậm: cạnh thấy; nét đứt mảnh: cạnh khuất; nét gạch dài–chấm–mảnh: đường tâm.
• Đứng và bằng chung chiều dài; đứng và cạnh chung chiều cao; bằng và cạnh chung chiều rộng.
• Góc I: hình bằng đặt dưới hình đứng, hình cạnh (nhìn từ trái) đặt bên phải hình đứng. Góc III: hình bằng đặt trên hình đứng, hình cạnh đặt bên trái hình đứng.
• Hộp $60 \times 30 \times 40$ mm: đứng $60 \times 40$, bằng $60 \times 30$, cạnh $30 \times 40$ (ở cả hai phương pháp).

HS phân biệt được hình cắt với mặt cắt, nêu được quy ước gạch vật liệu và dựng được hình chiếu trục đo xiên góc cân của khối hộp.

Lớp chia thành 2 trạm, nhóm luân phiên mỗi trạm 7 phút. Phiếu học tập số 2 dùng ở cả hai trạm.
Trạm 1 (Hình cắt và mặt cắt): Quan sát mô hình ống tròn có $\varnothing 40$ mm và $\varnothing 24$ mm. Trả lời: Mặt cắt vuông góc trục là hình gì? Vì sao hình cắt dọc có hai dải thành? Chiều dày thành ống bằng bao nhiêu?
Trạm 2 (Hình chiếu trục đo): Dựng phác hộp $40 \times 20 \times 30$ mm theo trục đo xiên góc cân: đặt X′ nằm ngang, Z′ thẳng đứng, Y′ tạo hai góc $135^\circ$ với X′ và Z′; chiều dài theo y là $20 \times 0{,}5 = 10$ mm.

Trạm 1: Mặt cắt vuông góc trục là vành khăn; gạch phần vành, vùng lỗ đường kính 24 mm để trắng; chiều dày thành $=(40-24)/2=8$ mm. Hình cắt dọc thể hiện hai dải thành và không gian trong; hình cắt cho thấy cả thông tin phía sau mặt phẳng cắt.
Trạm 2: Hình trục đo xiên góc cân có các đoạn $40$ mm (theo X′), $10$ mm (theo Y′, tức $20 \times 0{,}5$) và $30$ mm (theo Z′). Qua các đầu đoạn kẻ đường song song trục để hoàn thành 8 đỉnh; cạnh thấy vẽ nét liền đậm, cạnh khuất vẽ nét đứt mảnh.
Kết quả chung: hình cắt thể hiện cả phần trên mặt phẳng cắt và phần thấy phía sau; mặt cắt chỉ thể hiện tiết diện.

HS hệ thống hoá đặc điểm hình chiếu phối cảnh, biểu diễn quy ước ren, các loại bản vẽ cơ khí và xây dựng, và khái niệm đơn vị mô hình trong vẽ kĩ thuật với máy tính.

HS làm việc cặp đôi, ghép các thẻ khái niệm với thẻ mô tả để hoàn thành sơ đồ 4 cột (Phối cảnh – Ren – Bản vẽ cơ khí và xây dựng – Vẽ với máy tính):

• Điểm tụ; đường tầm mắt.
• Ren ngoài; ren trong; bước ren.
• Bản vẽ chi tiết; bản vẽ lắp; mặt bằng.
• Đơn vị mô hình; đơn vị thực dùng cho tọa độ và kích thước.

Sơ đồ ghép đúng:

• Phối cảnh: điểm tụ là điểm hội tụ hình chiếu của một họ đường song song theo hướng phù hợp; đường tầm mắt liên quan đến thiết lập phối cảnh.
• Ren: ren ngoài được tạo trên bề mặt ngoài của trục; ren trong được tạo trên bề mặt trong của lỗ; bước ren là khoảng cách dọc trục giữa hai đỉnh ren liên tiếp.
• Bản vẽ cơ khí: bản vẽ chi tiết mô tả một chi tiết để chế tạo và kiểm; bản vẽ lắp thể hiện quan hệ, vị trí các chi tiết trong cụm. Bản vẽ xây dựng: mặt bằng thể hiện bố trí không gian theo mặt cắt ngang quy ước.
• Vẽ với máy tính: đơn vị mô hình là đơn vị thực dùng cho tọa độ và kích thước trong bản vẽ; phần mềm không tự sửa lỗi đặt sai đơn vị.

HS củng cố kiến thức qua 9 câu trắc nghiệm và bài tính tỉ lệ; rèn kĩ năng nhận diện đúng nội dung và sử dụng học liệu số để kiểm tra đáp án.

Nhóm 4 thảo luận và chọn đáp án cho 9 câu trắc nghiệm sau (mỗi câu có 4 phương án A, B, C, D):

1. Mô tả nào đúng về Tỉ lệ? (A. Vẽ 1:2 thì mọi số kích thước ghi đều phải chia đôi; B. Tỉ số độ dài biểu diễn với độ dài thật; C. Nét thường biểu diễn đường bao và cạnh thấy; D. Trị số thật của đặc trưng cần chế tạo hoặc kiểm.)
2. Mô tả nào đúng về Hình chiếu đứng? (A. Hình từ hướng trước trên mặt phẳng chiếu tương ứng; B. Hình nhìn từ trên với kích thước dài và rộng; C. Hình nhìn từ bên theo phương pháp chiếu đã chọn; D. Một hình chữ nhật nhìn trước xác định duy nhất mọi hình dạng 3D phía sau.)
3. Mô tả nào đúng về Mặt cắt? (A. Hình biểu diễn tiết diện và phần thấy phía sau mặt phẳng cắt; B. Kí hiệu vùng vật liệu bị mặt phẳng cắt đi qua; C. Lỗ rỗng trong ống phải gạch như vật liệu khi vẽ mặt cắt; D. Hình biểu diễn riêng tiết diện vật tại mặt phẳng cắt.)
4. Mô tả nào đúng về Trục đo? (A. Kiểu có ba hệ số biến dạng bằng nhau; B. Trong trục đo đều, mọi đường tròn trên mặt bên đều hiện thành hình tròn thật; C. Biểu diễn vật bằng phép chiếu song song gắn với hệ trục; D. Tỉ số độ dài chiếu với độ dài thật theo một trục.)
5. Mô tả nào đúng về Điểm tụ? (A. Vật nhìn nhỏ hơn trong phối cảnh luôn có kích thước thật nhỏ hơn; B. Điểm hội tụ hình chiếu của một họ đường song song theo hướng phù hợp; C. Đường liên hệ tầm mắt trong thiết lập phối cảnh; D. Phép biểu diễn có tia chiếu qua tâm chiếu.)
6. Mô tả nào đúng về Ren ngoài? (A. Ren được tạo trên bề mặt ngoài của trục; B. Ren được tạo trên bề mặt trong của lỗ; C. Khoảng cách dọc trục giữa hai đỉnh ren liên tiếp tương ứng; D. Hai chi tiết cùng đường kính danh nghĩa luôn lắp ren được dù khác bước.)
7. Mô tả nào đúng về Bản vẽ chi tiết? (A. Tài liệu thể hiện quan hệ và vị trí các chi tiết trong cụm; B. Danh mục tên và số lượng chi tiết gắn số chỉ dẫn; C. Bảng kê 4 loại đồng nghĩa cụm chỉ có 4 chi tiết vật lí; D. Tài liệu mô tả một chi tiết để chế tạo và kiểm.)
8. Mô tả nào đúng về Mặt bằng? (A. Hình bộc lộ cấu tạo và chiều cao qua mặt phẳng cắt; B. Diện tích tính bỏ qua tường trong bài là diện tích sử dụng được bảo đảm; C. Hình thể hiện bố trí không gian theo mặt cắt ngang quy ước; D. Hình thể hiện dáng bên ngoài theo hướng nhìn.)
9. Mô tả nào đúng về Đơn vị mô hình? (A. CAD tự bảo đảm bản vẽ đúng dù người dùng đặt sai đơn vị hoặc tọa độ; B. Đơn vị thực dùng cho tọa độ và kích thước trong bản vẽ; C. Cách nhóm đối tượng để quản lí thuộc tính và hiển thị; D. Quan hệ kích thước hình in với kích thước mô hình.)
   Bài tính 10: Tấm thật dài 120 mm vẽ tỉ lệ 2:1. Độ dài hình là bao nhiêu mm? Ghi nhớ: trị số ghi trên bản vẽ vẫn là 120 mm.

Đáp án: 1-B (Tỉ số độ dài biểu diễn với độ dài thật); 2-A (Hình từ hướng trước trên mặt phẳng chiếu tương ứng); 3-D (Hình biểu diễn riêng tiết diện vật tại mặt phẳng cắt); 4-C (Biểu diễn vật bằng phép chiếu song song gắn với hệ trục); 5-B (Điểm hội tụ hình chiếu của một họ đường song song theo hướng phù hợp); 6-A (Ren được tạo trên bề mặt ngoài của trục); 7-D (Tài liệu mô tả một chi tiết để chế tạo và kiểm); 8-C (Hình thể hiện bố trí không gian theo mặt cắt ngang quy ước); 9-B (Đơn vị thực dùng cho tọa độ và kích thước trong bản vẽ).
Bài tính 10: $120 \times 2 = 240$ mm; trị số kích thước ghi trên bản vẽ vẫn là 120 mm.
Kết quả: nhóm có đáp án thống nhất, kèm giải thích ngắn cho từng câu sai (nếu có). Học liệu NeoEdu dùng để kiểm tra nhanh đáp án tương tác.

HS giải quyết tình huống thực tế: đánh giá một bản vẽ mẫu theo tiêu chí kiểm, chỉ ra lỗi, tính lại kích thước và đề xuất sửa; nhận thức giới hạn an toàn khi đo mẫu và vẽ kĩ thuật.

Tình huống: Xưởng gia công nhận đơn chế tạo ống lót có đường kính ngoài 40 mm và đường kính trong 24 mm. Bản vẽ do một bạn vẽ có ba lỗi: ghi đường kính trong là 12 mm, không có hình cắt thể hiện lòng ống, và ghi chiều dày thành là 16 mm.
Nhiệm vụ nhóm: (1) Chỉ ra các lỗi; (2) Tính lại chiều dày thành; (3) Lập phiếu kiểm gồm tối thiểu 5 tiêu chí (khổ và khung tên, đủ hình và nét, kích thước thật không lặp, phân biệt đơn vị dài và góc, ghi Ø đúng quy ước).
Giới hạn an toàn: chỉ đo trên mẫu bằng thước và dụng cụ vẽ; không cắt ống thật bằng máy trong giờ học; không đo kích thước chế tạo trên bản chụp co giãn.

Lỗi cần chỉ ra: đường kính trong phải ghi $\varnothing 24$ mm, không phải 12 mm; cần hình cắt dọc để thể hiện hai dải thành và không gian trong; chiều dày thành $=(40-24)/2=8$ mm, không phải 16 mm.
Phiếu kiểm mẫu gồm tối thiểu 5 tiêu chí:

• Khổ giấy và khung tên có đủ thông tin (tên bản vẽ, tỉ lệ, người vẽ, ngày).
• Đủ hình chiếu và hình cắt cần thiết; nét vẽ đúng loại (liền đậm, đứt mảnh, gạch dài–chấm–mảnh).
• Kích thước là kích thước thật, ghi đủ và không lặp lại.
• Phân biệt rõ đơn vị dài (mm) và đơn vị góc (độ).
• Ghi đường kính bằng $\varnothing$, bán kính bằng R, đúng quy ước.
  Kết quả: nhóm nộp bản vẽ đã sửa và phiếu kiểm có kết luận Đạt hoặc Chưa đạt kèm lí do.