Giáo án Bảng tra cứu một số yếu tố Hán Việt

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về việc một yếu tố Hán Việt có thể mang nhiều nghĩa, từ đó xác định nhiệm vụ của tiết học là phân biệt nghĩa theo ngữ cảnh.

GV viết lên bảng hai cụm: “nghĩa vụ” và “ý nghĩa”; hỏi HS: “Hai chữ nghĩa trong hai cụm này có giống nhau về nghĩa không? Em căn cứ vào đâu để trả lời?”. HS làm việc cá nhân trong 1 phút, sau đó trả lời miệng.

HS nêu được nhận định ban đầu: hai chữ “nghĩa” có thể khác nhau, vì cụm từ đầy đủ quyết định nghĩa đang dùng. GV ghi nhận các nhận định trên bảng để đối chiếu cuối tiết.

HS nêu được khái niệm đa nghĩa, đồng âm, ngữ cảnh và nhận biết cách bảng tra cứu thể hiện các khái niệm này qua các yếu tố cụ thể.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc bảng tra cứu, tìm các yếu tố có nhiều mục (cảnh (1), cảnh (2); chính (1), chính (2)) và ghi lại nghĩa, ví dụ của từng mục. Nhóm trả lời: Vì sao bảng tách thành hai mục? Đa nghĩa, đồng âm, ngữ cảnh khác nhau ở điểm nào?

Kết quả dự kiến trên Phiếu học tập số 1:

• Cảnh (1): ranh, nơi, tình trạng (biên cảnh, thắng cảnh, hoàn cảnh). Cảnh (2): cảnh đẹp hoặc đoạn diễn (phong cảnh, phân cảnh).
• Chính (1): việc nước, cai quản (chính sự, tham chính). Chính (2): giữa, đúng hoặc sửa (chính diện, chính trực, cải chính).
• Kết luận: Đa nghĩa là một yếu tố có thể mang hơn một nghĩa. Đồng âm là cùng âm chưa chắc cùng yếu tố và nghĩa, nên bảng tách thành mục riêng. Ngữ cảnh là toàn từ và câu quyết định nghĩa đang dùng.

HS giải thích được cách dùng hai yếu tố có nhiều nghĩa “nghĩa” và “vọng” qua từ cụ thể và câu, không đồng nhất các tiếng cùng âm.

GV dùng ví dụ mẫu của bài: “nghĩa vụ” và “ý nghĩa” (nghĩa), “nguyện vọng” và “viễn vọng” (vọng), “kính viễn vọng”. GV yêu cầu HS đọc lại lời giải mẫu, sau đó làm việc cặp đôi: mỗi cặp đặt thêm một câu cho mỗi cách dùng và giải thích vì sao không thể thay thế nghĩa.

Kiến thức HS rút ra:

• Nghĩa trong “nghĩa vụ”: điều phải làm theo lẽ phải; nghĩa trong “ý nghĩa”: nội dung được biểu đạt. Câu “Tôi tìm ý nghĩa của nhan đề” không nói tìm một nghĩa vụ.
• Vọng trong “nguyện vọng”: điều mong muốn; vọng trong “viễn vọng”: việc nhìn xa. Vì vậy không thể giải thích “kính viễn vọng” là chiếc kính biết mong ước.
• Bài học: xét toàn từ và câu, đối chiếu nguồn từ điển trước khi dùng, không đồng nhất mọi tiếng cùng âm.

HS củng cố khái niệm đa nghĩa, đồng âm, ngữ cảnh và phân biệt được điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.

Bài tập 1 (ghép cặp): Ghép các khái niệm với mô tả tương ứng.
A. Đa nghĩa; B. Đồng âm; C. Ngữ cảnh.

1. Cùng âm chưa chắc cùng yếu tố và nghĩa; 2. Toàn từ và câu quyết định nghĩa đang dùng; 3. Một yếu tố có thể mang hơn một nghĩa.
   Bài tập 2 (đúng – sai): Đọc bốn nhận định:
   a) Trong hồ sơ này, đa nghĩa được gắn với một yếu tố có thể mang hơn một nghĩa.
   b) Trong hồ sơ này, đồng âm được gắn với toàn từ và câu quyết định nghĩa đang dùng.
   c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách.
   d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
   HS ghi Đ hoặc S và sửa ý sai.

Đáp án bài tập 1: A – 3; B – 1; C – 2.
Đáp án bài tập 2: a) Đ; b) S (sửa: đồng âm là cùng âm chưa chắc cùng yếu tố và nghĩa; toàn từ và câu là ngữ cảnh); c) S (sửa: các lời tóm giải là phần định nghĩa viết mới, rút gọn theo mục đích học, không phải nguyên văn toàn bộ tác phẩm hay bản dịch); d) Đ.
HS tự chấm và ghi lại số ý đúng. Có thể kiểm tra thêm trên trang bài học NeoEdu (phần bài tập tương tác).

HS vận dụng quy trình tra cứu để chọn hai yếu tố có nhiều nghĩa trong bảng và giải thích cách dùng bằng hai từ cụ thể, tránh cộng nghĩa máy móc.

Đề: Dựa vào bảng tra cứu, chọn hai yếu tố có nhiều nghĩa (ví dụ: cảnh, chính, hình, hiện…) và giải thích cách dùng theo hai từ cụ thể (mỗi yếu tố một cặp từ). Viết đoạn văn khoảng 8–10 câu, có ít nhất một câu nêu cách đối chiếu với nguồn từ điển hoặc bản in. Hoạt động trên lớp: HS viết nháp 5 phút, đổi bài với bạn để góp ý. Phần hoàn thiện giao về nhà.

Đoạn văn mẫu gợi ý (tham khảo): Tôi chọn “cảnh” và “chính”. Trong “hoàn cảnh”, cảnh chỉ tình trạng; trong “thắng cảnh”, cảnh chỉ nơi có phong cảnh đẹp. Với chính, “chính sự” gắn việc nước; “chính trực” gắn sự ngay thẳng. Vì vậy không thể đọc “chính trực” là việc cai quản; cần xét toàn từ và câu, đối chiếu bản in trước khi kết luận.
Tiêu chí tự đánh giá: đúng hai yếu tố; giải thích đúng nghĩa ở từng từ; có dùng câu để loại cách hiểu không phù hợp; có nêu cách đối chiếu nguồn.