Giáo án Củng cố, mở rộng

Nhớ lại tri thức về lời kịch trong sân khấu dân gian và xác định nhiệm vụ của tiết ôn tập: đọc có căn cứ, so sánh giữ khác biệt, vận dụng thành bài viết có nguồn.

HS trả lời nhanh ba câu hỏi GV đưa lên màn hình:

1. Trên sân khấu, lời nói của nhân vật có thể tác động đến ai và tự bộc lộ điều gì?
2. Vì sao một động tác hoặc một câu hát có thể gợi cả một chặng đường đời của nhân vật?
3. Khi đọc một đoạn diễn qua bản tóm giải, cần phân biệt điều gì với điều gì?

Kết luận ban đầu của lớp, ví dụ:

• Lời kịch là hành động: nhân vật qua nói, hát, động tác tác động người khác và đồng thời tự bộc lộ.
• Một động tác có thể gợi cả chặng đường vì ước lệ là quy ước tạo hình, không phải diễn kém chân thật.
• Cần phân biệt phần tích truyện nền với điều trực tiếp biểu hiện trong đoạn diễn.
  Nhiệm vụ tiết học: đọc có căn cứ (Xuý Vân giả dại), so sánh với Huyện đường và viết nhận xét có nguồn.

Hệ thống hoá và phân tích đặc điểm riêng của Xuý Vân giả dại: hoàn cảnh, hành động, diễn biến lời nói, lời hát và động tác, cùng ý nghĩa bộc lộ nội tâm.

HS làm việc theo nhóm 4, nhận Phiếu học tập số 1 (Trường hợp A) và trả lời các câu hỏi:

1. Hoàn cảnh hôn nhân nào khiến Xuý Vân khát khao một đời sống hạnh phúc, và nàng bị ai lôi kéo?
2. Vì sao Xuý Vân giả điên? Giả dại nhằm thoát khỏi quan hệ với ai?
3. Lời nói, lời hát, động tác biến đổi thế nào trên sân khấu? Chỉ ra một chi tiết có vẻ vô nghĩa và một chi tiết hé nỗi cô đơn.
4. Màn giả dại vừa là hành động tính toán vừa để lộ rối loạn bên trong. Hai khía cạnh này thể hiện ở những chỗ nào?
5. Phần nào thuộc truyện nền (sau này nàng bị phụ bạc, rơi vào bi kịch) và phần nào được biểu hiện trực tiếp trong đoạn diễn?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, kết quả đọc có căn cứ của nhóm:

• Hoàn cảnh: hôn nhân thiếu sự gắn bó như mong muốn; Xuý Vân khát khao hạnh phúc và bị Trần Phương lôi kéo.
• Hành động: giả điên để thoát quan hệ với Kim Nham.
• Lời nói, lời hát, động tác biến đổi liên tục, có lúc như vô nghĩa, lúc hé nỗi cô đơn, ước muốn sum vầy, cảm giác mắc kẹt.
• Ý nghĩa: vừa là hành động tính toán, vừa để lộ rối loạn bên trong; người đọc có thể vừa xét lựa chọn vừa cảm thương bi kịch.
• Phân biệt: truyện nền gồm việc sau này nàng bị phụ bạc và rơi vào bi kịch; đoạn diễn trực tiếp biểu hiện giả dại, lời hát, động tác.

So sánh hai trường hợp: nêu điểm chung và một khác biệt có ý nghĩa về kiểu tiếng cười, mục đích của lời nói và cách sân khấu lộ cơ chế.

HS làm việc theo cặp đôi, dùng Phiếu học tập số 2 (so sánh A và B). Mỗi cặp điền hai cột và trả lời:

1. Điểm chung: lời nói được dùng như hành động tự bộc lộ nhân vật như thế nào ở cả hai trường hợp?
2. Khác biệt về kiểu tiếng cười và thái độ người xem: Xuý Vân giả dại gợi gì? Huyện đường gợi gì?
3. Khác biệt về mục đích của lời nói: tri huyện và đề lại bàn chuyện gì để trục lợi? Lời nói của Xuý Vân nhằm điều gì?
4. Chèo và tuồng hài được gắn với mỗi trường hợp theo bản tóm giải như thế nào?
   Trong quá trình so sánh, không kể lại toàn bộ nội dung từng trường hợp.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh, gồm:

• Điểm chung: lời nói là hành động tự bộc lộ nhân vật; chi tiết lời nói và hành động làm lộ điều bên trong hoặc điều trái chức phận.
• Khác biệt 1 (kiểu tiếng cười): Xuý Vân giả dại có chất trữ tình, mâu thuẫn nội tâm, người đọc vừa xét lựa chọn vừa cảm thương bi kịch; Huyện đường đả kích qua tiếng cười hài, khán giả nhận ra cơ chế tham nhũng.
• Khác biệt 2 (mục đích lời nói): Xuý Vân muốn thoát hôn nhân thiếu gắn bó và bộc lộ khát vọng; tri huyện và đề lại trì hoãn vụ Sò để trục lợi, sự ăn ý trái chức phận bị lộ ra.
• Thể loại: chèo gắn với trữ tình, mâu thuẫn nội tâm; tuồng hài dùng đối thoại tự lộ để đả kích.

Củng cố tri thức về đọc có căn cứ, so sánh, vận dụng và trình tự thực hiện một bài viết có nguồn thông qua các bài tập đã cho.

Bài tập 1 (ghép): Ghép từng yếu tố với vai trò được trình bày trong bản tóm giải:

• Đọc có căn cứ – phân tích đặc điểm riêng của Xuý Vân giả dại
• So sánh – giữ khác biệt khi đặt cạnh Huyện đường
• Vận dụng – chuyển một kết quả đọc thành bài viết hoặc trao đổi có nguồn
  Bài tập 2 (trắc nghiệm): Cách thực hiện nào phù hợp mục đích của hoạt động? A. Dùng số liệu tự tạo nhưng viết là kết quả khảo sát thật. B. Lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm đã xảy ra của bản thân. C. Phân tích đặc điểm riêng của Xuý Vân giả dại. D. Chỉ liệt kê thuật ngữ, không cần căn cứ cụ thể.
  Bài tập 3 (đúng/sai): a) Trong hồ sơ này, Đọc có căn cứ được gắn với phân tích đặc điểm riêng của Xuý Vân giả dại. b) Trong hồ sơ này, So sánh được gắn với chuyển một kết quả đọc thành bài viết hoặc trao đổi có nguồn. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
  Bài tập 4 (sắp xếp): Sắp xếp quy trình theo quan hệ điều kiện trước – sau: (1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu; (2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng; (3) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích; (4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa.

Đáp án và đề bài:

• Bài tập 1: Đọc có căn cứ – phân tích đặc điểm riêng của Xuý Vân giả dại; So sánh – giữ khác biệt khi đặt cạnh Huyện đường; Vận dụng – chuyển một kết quả đọc thành bài viết hoặc trao đổi có nguồn.
• Bài tập 2: Đáp án C. Phân tích đặc điểm riêng của Xuý Vân giả dại, vì các cách khác đều thiếu căn cứ hoặc sai với yêu cầu trung thực.
• Bài tập 3: a) Đ; b) S (So sánh được gắn với giữ khác biệt khi đặt cạnh Huyện đường); c) S (đây là lời tóm giải nguyên gốc, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ. Thang chấm: đúng 4 ý được 1 điểm, đúng 3 ý được 0,5 điểm, đúng 2 ý được 0,25 điểm, đúng 1 ý hoặc 0 ý được 0 điểm.
• Bài tập 4: (1) → (2) → (3) → (4). Mục đích quyết định việc chọn nguồn; có căn cứ mới triển khai; đánh giá bản đã thực hiện để sửa. Trật tự này không áp đặt cứng cho mọi vòng viết lại.

Vận dụng kết quả đọc và so sánh để viết một nhận xét ngắn cho hai trường hợp, có luận điểm chung, căn cứ cho từng bên và một khác biệt có ý nghĩa.

Đề: Dựa vào hai trường hợp đã giữ trong hồ sơ, viết một nhận xét có luận điểm và căn cứ cho từng trường hợp; đánh giá một khác biệt, không kể lại toàn bộ. HS viết khoảng 150 đến 200 chữ, phần còn lại hoàn thiện ở nhà. Khi viết, HS nêu rõ căn cứ là chi tiết nào trong bản tóm giải.

Đoạn nhận xét mẫu tham khảo:
Xuý Vân giả dại và Huyện đường cùng dùng lời nói như hành động tự bộc lộ nhân vật, nhưng không cùng một kiểu tiếng cười. Ở Xuý Vân giả dại, lời nói và lời hát biến đổi, có lúc như vô nghĩa, lúc lại hé nỗi cô đơn và ước muốn sum vầy, nên người đọc vừa xét lựa chọn vừa cảm thương bi kịch. Ở Huyện đường, tri huyện và đề lại bàn trì hoãn vụ Sò để trục lợi; chính sự ăn ý trái chức phận khiến khán giả nhận ra cơ chế tham nhũng. Vì vậy, khác biệt đáng chú ý là Xuý Vân gợi cảm thương, còn Huyện đường đả kích.
Rubric chấm thủ công, thang 10: 2 điểm luận điểm chung; 4 điểm căn cứ cho mỗi bên (2 điểm mỗi bên); 2 điểm phân tích khác biệt có ý nghĩa; 1 điểm kết luận đúng phạm vi; 1 điểm diễn đạt, không chỉ kể lại.