Giáo án Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề

HS nhận ra điểm khác biệt giữa bài báo cáo nghiên cứu và bài cảm nghĩ, từ đó hiểu vì sao phải xác định vấn đề trước khi chọn thông tin.

HS suy nghĩ cá nhân 1 phút rồi chia sẻ theo cặp đôi với hai câu hỏi:

• Câu hỏi 1: Một bài báo cáo nghiên cứu khác bài cảm nghĩ ở những điểm nào?
• Câu hỏi 2: Vì sao người viết phải xác định câu hỏi nghiên cứu trước khi tìm tài liệu?
  GV ghi ý kiến lên bảng và đưa ra mục tiêu bài học: làm rõ đề, người đọc, căn cứ, giới hạn và kiểm tra nguồn trước khi viết.

HS nêu được ít nhất hai điểm khác biệt: bài báo cáo có câu hỏi nghiên cứu, phương pháp, căn cứ có xuất xứ, kết quả, giới hạn và tài liệu tham khảo; bài cảm nghĩ thể hiện cảm xúc và suy nghĩ cá nhân. Câu hỏi nghiên cứu giúp người viết chọn đúng thông tin, tránh đưa vào bài những gì không liên quan.

HS hệ thống được các bước viết báo cáo nghiên cứu, các thành phần cần có và cách phân biệt báo cáo với các kiểu văn bản dễ nhầm lẫn.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc phần “Phân tích và đánh giá” và phần “Khái niệm” trong SGK, sau đó điền vào Phiếu học tập số 1.
Nhiệm vụ: hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm: (1) năm bước của quy trình viết; (2) năm thành phần của báo cáo nghiên cứu; (3) ba cặp phân biệt: bài viết phân tích và kể lại, bài báo cáo và bài cảm nghĩ, nội quy và lời khuyên cá nhân.
Mỗi HS viết ý kiến vào ô của mình trên khăn trải bàn; nhóm thống nhất nội dung chung ở ô giữa.

Phiếu học tập số 1 được điền đầy đủ như sau:

• Quy trình viết: làm rõ đề và người đọc; tìm ý gắn câu hỏi nghiên cứu; chọn căn cứ có xuất xứ; lập trật tự để làm rõ đối chiếu; viết bản đầu rồi kiểm tra nguồn và giới hạn nghiên cứu tài liệu.
• Thành phần báo cáo: câu hỏi nghiên cứu, phương pháp, kết quả, giới hạn, tài liệu tham khảo.
• Phân biệt: bài phân tích làm rõ quan hệ giải thích, bài kể lại thuật lại sự việc; báo cáo dựa trên căn cứ, cảm nghĩ thể hiện cảm xúc cá nhân; nội quy là quy định bắt buộc, lời khuyên cá nhân chỉ là ý kiến người viết.
  Kết luận nhóm: mọi kết luận đều phải có chi tiết nâng đỡ và có phạm vi rõ ràng.

HS phân tích được cách mô hình đặt câu hỏi nghiên cứu, đối chiếu hai trích đoạn và dùng chi tiết để nâng đỡ kết luận về quan hệ anh hùng – cộng đồng và giới hạn của người anh hùng.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần “Mô hình hoàn chỉnh và lời giải mẫu” trong bài học (đoạn về Héc-to và đoạn về Đăm Săn), sau đó điền Phiếu học tập số 2.
Nhiệm vụ cụ thể:

• Xác định câu hỏi nghiên cứu của bài mẫu và phương pháp được chọn.
• Với mỗi trích đoạn, tìm một chi tiết cụ thể và một lí giải tương ứng.
• So sánh điểm khác biệt chính của hai trích đoạn.
• Chỉ ra vì sao bài mẫu không khẳng định “cứ liều lĩnh là đúng”.
  GV hướng dẫn: với mỗi kết luận, hỏi “Chi tiết nào nâng đỡ kết luận này?”.

Phiếu học tập số 2 được điền đầy đủ như sau:

• Câu hỏi nghiên cứu: trong Héc-to từ biệt Ăng-đrô-mác và Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời, quan hệ giữa người anh hùng với cộng đồng được thể hiện ra sao, và giới hạn của người anh hùng có ý nghĩa gì? Phương pháp: đối chiếu văn bản qua các phần đọc trong SGK, là nghiên cứu tài liệu.
• Héc-to: lời từ biệt đặt trách nhiệm công cộng cạnh tình yêu gia đình; chi tiết chàng tháo mũ để bế con khi con sợ mũ chiến, rồi vẫn đối diện nhiệm vụ bảo vệ thành; lí giải: người đọc thấy cái giá của lựa chọn.
• Đăm Săn: khát vọng đưa nhân vật đến đích vượt tầm thường; chi tiết Nữ Thần từ chối rời vị trí vì sự sống của thế giới phụ thuộc nhiệm vụ của nàng; lí giải: mong muốn đặt trước giới hạn cụ thể.
• Khác biệt: một trích đoạn tập trung vào cuộc từ biệt trước bổn phận, trích đoạn kia đưa nhân vật vào hành trình với không gian và thử thách.
• Lưu ý: ý chí không xoá mọi giới hạn, nên không biến hình tượng thành khẩu hiệu liều lĩnh.

HS vận dụng kiến thức đã học để trả lời các câu hỏi về mục tiêu, trọng tâm, kiểm tra chất lượng và quy trình viết của bài mẫu.

HS làm bài tập 2, 3, 4, 5 trong bài học (làm cá nhân 6 phút, đối chiếu cặp đôi 4 phút). Có thể dùng học liệu số NeoEdu để tự kiểm tra phần trắc nghiệm.
Bài 2: Cách thực hiện nào phù hợp mục đích của hoạt động này? A. Lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm đã xảy ra của bản thân. B. Báo cáo nghiên cứu có căn cứ, phù hợp người đọc. C. Chỉ liệt kê thuật ngữ, không cần căn cứ cụ thể. D. Dùng số liệu tự tạo nhưng viết là kết quả khảo sát thật.
Bài 3: Ghép yếu tố với vai trò: Mục tiêu; Trọng tâm nội dung; Kiểm tra chất lượng với các vế tương ứng.
Bài 4: Đúng hay sai với bốn nhận định về cách sử dụng nguồn.
Bài 5: Sắp xếp quy trình theo quan hệ điều kiện trước – sau.

Đáp án:

• Bài 2: B. Báo cáo nghiên cứu có căn cứ, phù hợp người đọc.
• Bài 3: Mục tiêu – báo cáo nghiên cứu có căn cứ, phù hợp người đọc; Trọng tâm nội dung – câu hỏi về anh hùng và giới hạn và đối chiếu hai trích đoạn; Kiểm tra chất lượng – nguồn và giới hạn nghiên cứu tài liệu.
• Bài 4: a) Đúng (mục tiêu gắn với báo cáo có căn cứ, phù hợp người đọc); b) Sai (trọng tâm nội dung không gắn với nguồn, mà gắn với câu hỏi về anh hùng và giới hạn và đối chiếu hai trích đoạn); c) Sai (bản tóm giải là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn tác phẩm hay bản dịch); d) Đúng (cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ).
• Bài 5: 1. Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu → 2. Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng → 3. Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích → 4. Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa. Lưu ý: trật tự này không phải khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.

HS nhận ra câu khái quát tuyệt đối trong một nhận xét, sửa lại đúng phạm vi và viết phản hồi có ba phần cho bản viết của bạn.

Bài 8: Sửa nhận xét “Mô hình này chứng minh mọi người đều phải làm đúng như vậy”. Yêu cầu: chỉ ra tính tuyệt đối, thay bằng câu đúng phạm vi và giữ lại hai điều riêng của hoạt động (Héc-to tháo mũ để bế con trước khi trở lại chiến đấu; Nữ Thần Mặt Trời không thể rời vị trí vì trật tự sự sống).
Bài 9: Viết phản hồi có ba phần cho một bản viết giả định của bạn: một điểm đạt có chi tiết, một điều cần kiểm tra, một cách chỉnh hoặc thử lại.

Đáp án bài 8: câu sửa đúng phạm vi, ví dụ: “Mô hình này cho thấy, trong hai trích đoạn đã chọn, Héc-to tháo mũ để bế con trước khi trở lại chiến đấu, còn Nữ Thần Mặt Trời không thể rời vị trí vì trật tự sự sống; qua đó có thể rút ra cách làm rõ quan hệ anh hùng – cộng đồng, nhưng không có nghĩa mọi người đều phải làm như vậy.”
Đáp án bài 9 (mẫu): Điểm đạt: đoạn mở nêu rõ câu hỏi nghiên cứu về anh hùng và giới hạn. Cần kiểm tra: kết luận về ý nghĩa giới hạn cần thêm chi tiết nâng đỡ từ trích đoạn thứ hai. Cách chỉnh: thêm một câu lí giải dựa trên lời Nữ Thần từ chối, rồi đọc lại xem kết luận có vượt phạm vi hai trích đoạn hay không.
Tiêu chí chấm nhanh: câu sửa không dùng từ tuyệt đối; phản hồi có đủ ba nhãn và có chi tiết cụ thể.

HS vận dụng quy trình viết báo cáo nghiên cứu để lập đề cương ngắn cho một vấn đề gần gũi với đời sống học đường, có câu hỏi, người đọc, nguồn và giới hạn rõ ràng.

Mỗi HS chọn một vấn đề trong đời sống học đường hoặc từ một văn bản đã học (không bịa số liệu), rồi điền phiếu đề cương ngắn gồm: vấn đề; câu hỏi nghiên cứu; người đọc cụ thể; phương pháp và nguồn dự kiến; cách kiểm tra nguồn; giới hạn của đề tài; hai luận điểm có căn cứ và chi tiết nâng đỡ.
HS làm việc theo cặp: mỗi bạn đọc đề cương của bạn và viết một điểm đạt, một điều cần kiểm tra, một cách chỉnh.

Phiếu đề cương ngắn đầy đủ các mục: vấn đề, câu hỏi nghiên cứu, người đọc, nguồn và phương pháp, cách kiểm tra, giới hạn, hai luận điểm kèm chi tiết nâng đỡ. Phản hồi cặp đôi có đủ ba nhãn: điểm đạt, điều cần kiểm tra, cách chỉnh hoặc thử lại. Sản phẩm này là nền tảng để HS hoàn thiện bản báo cáo ở nhà.