Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức đã học về hai-cư và Thu hứng; xác định nhiệm vụ ôn tập là đọc có căn cứ, so sánh và vận dụng.

GV tóm lược ý chính (không đọc bản dịch) của từng trường hợp: một con quạ đậu trên nhánh cây khô trong chiều thu; hoa triêu nhan quấn vào dây lấy nước; con ốc nhỏ bò trước núi Phú Sĩ; cảnh rừng phong, sương, núi và hẻm sông trong khí thu lạnh; người phiêu bạt nhớ quê qua cúc và thuyền. HS đoán tên bài và tác giả, rồi nêu nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

HS xác định được: quạ trên cành khô là bài của Ba-sô; hoa quấn dây lấy nước là bài của Chi-y-ô; ốc nhỏ trước núi lớn là bài của Ít-sa (thuộc chùm thơ hai-cư Nhật Bản); khí thu lạnh, cúc và thuyền là bài Thu hứng của Đỗ Phủ (viết năm 766 khi sống phiêu bạt ở Quỳ Châu). HS ghi nhiệm vụ: đọc có căn cứ, so sánh giữ khác biệt, vận dụng có nguồn.

Phân tích đặc điểm riêng của chùm thơ hai-cư qua ba bài Ba-sô, Chi-y-ô, Ít-sa; nhận ra cách lấy khoảnh khắc giản dị và không giảng giải triết lí trực tiếp.

HS làm việc theo nhóm chuyên sâu (ba nhóm, mỗi nhóm một bài) theo kĩ thuật mảnh ghép. Nhóm chuyên sâu hoàn thành Phiếu học tập số 1, trả lời: (1) Bài có những hình ảnh nào, khoảnh khắc nào được chọn? (2) Có chi tiết nào gợi cảm xúc mà không nói thẳng? (3) Hành động hoặc lời nói trong thơ gợi điều gì? Sau đó các nhóm ghép thành nhóm mới, mỗi thành viên trình bày bài mình đã tìm hiểu.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm:

• Bài Ba-sô: con quạ đậu trên nhánh cây đã khô trong không gian chiều thu; cảm giác lặng và cô tịch đến từ khoảnh khắc tĩnh, không có lời giải thích.
• Bài Chi-y-ô: hoa triêu nhan quấn vào dây lấy nước; người trong thơ chọn sang nhà khác xin nước để sự sống nhỏ bé không bị phá vỡ; hành động nhỏ gợi sự nâng niu sự sống.
• Bài Ít-sa: con ốc nhỏ, chuyển động chậm, đặt trước ngọn núi Phú Sĩ lớn lao; lời hướng tới con vật gợi sự trìu mến và khích lệ.
• Kết luận nhóm: cả ba bài lấy khoảnh khắc giản dị, không kể dài hay giải thích triết lí trực tiếp.

Phân tích cách Thu hứng kết hợp cảnh và tình qua các cặp hình ảnh; so sánh với hai-cư và giữ khác biệt có ý nghĩa, không xếp hạng bằng độ dài.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 theo bốn đoạn của bản tóm giải Thu hứng: (1) Cảnh mở đầu và không gian thu; (2) Chuyển động của sóng và mây; (3) Nỗi nhớ quê qua cúc và thuyền; (4) Sinh hoạt chiều xuống qua việc may áo lạnh và tiếng chày. Cuối phiếu, HS so sánh: hai-cư mở sức gợi trong một khoảnh khắc, còn Thu hứng triển khai mạch cảnh – tình như thế nào?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, gồm:

• Bối cảnh: bài đầu trong chùm thơ mùa thu do Đỗ Phủ sáng tác năm 766, khi sống phiêu bạt ở Quỳ Châu.
• Cảnh: rừng phong, sương, núi, hẻm sông trong khí thu lạnh, tối; không gian rộng nhưng bất an.
• Chuyển động: sóng và mây tạo cảm giác mạnh giữa trời và đất.
• Tình: từ cảnh ngoài, mạch thơ chuyển vào nỗi buồn của người xa quê qua cúc nở nhiều mùa và chiếc thuyền gắn với tâm tưởng về nhà.
• Đời sống: việc may áo lạnh và tiếng chày khi chiều xuống làm nỗi nhớ quê thấm sâu.
• Khác biệt: hai-cư mở sức gợi trong một khoảnh khắc cô đọng; bài bát cú triển khai mạch cảnh – tình qua các cặp hình ảnh.

Củng cố kiến thức về đặc điểm hai-cư, Thu hứng, cách đọc có căn cứ và cách sử dụng nguồn; rèn kĩ năng nhận diện đúng – sai và sắp xếp quy trình.

HS làm bốn bài tập cá nhân, sau đó đối chiếu trong cặp:
Bài 1: Cách thực hiện nào phù hợp mục đích của hoạt động đọc mở rộng? A. Chỉ liệt kê thuật ngữ, không cần căn cứ cụ thể. B. Dùng số liệu tự tạo nhưng viết là kết quả khảo sát thật. C. Lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm đã xảy ra của bản thân. D. Phân tích đặc điểm riêng của chùm thơ hai-cư Nhật Bản.
Bài 2: Ghép các yếu tố (Đọc có căn cứ; So sánh; Vận dụng) với nội dung tương ứng.
Bài 3: Đánh dấu Đúng (Đ) hoặc Sai (S) cho các nhận định: a) Đọc có căn cứ được gắn với phân tích đặc điểm riêng của chùm thơ hai-cư. b) So sánh được gắn với chuyển kết quả đọc thành bài viết có nguồn. c) Các lời tóm giải là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Bài 4: Sắp xếp quy trình thực hiện một nhận xét: (1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu; (2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ; (3) Tổ chức và thực hiện bản đầu; (4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa.

Đáp án:

• Bài 1: D. Phân tích đặc điểm riêng của chùm thơ hai-cư Nhật Bản (phải đọc từ cấu trúc đến hiệu quả, có căn cứ).
• Bài 2: Đọc có căn cứ – phân tích đặc điểm riêng của chùm thơ hai-cư Nhật Bản; So sánh – giữ khác biệt khi đặt cạnh Thu hứng; Vận dụng – chuyển một kết quả đọc thành bài viết hoặc trao đổi có nguồn.
• Bài 3: a) Đ; b) S (So sánh gắn với giữ khác biệt khi đặt cạnh Thu hứng); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ.
• Bài 4: 1 – 2 – 3 – 4 (cần biết mục đích mới chọn nguồn; có căn cứ mới triển khai; đánh giá bản đã làm để chỉnh sửa; không dùng trật tự này làm khuôn cứng).

Vận dụng cách đọc có căn cứ để viết một nhận xét có luận điểm và căn cứ cho từng trường hợp, đánh giá một khác biệt; biết phản hồi bài bạn theo ba phần rõ ràng và tôn trọng.

Đề: Dựa vào hai trường hợp đã giữ trong hồ sơ, viết một nhận xét có luận điểm và căn cứ cho từng trường hợp; đánh giá một khác biệt, không kể lại toàn bộ.
Gợi ý nội dung: Hai-cư và Thu hứng đều đặt tình cảm trong quan hệ với hình ảnh tự nhiên. Có thể dẫn Chi-y-ô để nguyên hoa trên dây lấy nước và Đỗ Phủ hướng nỗi nhớ quê vào cúc và thuyền làm căn cứ. Khác biệt cần được lí giải, không xếp hạng bằng độ dài.
Sau khi viết nháp, HS đổi bài với bạn và phản hồi theo ba phần: một điểm đạt có chi tiết, một điều cần kiểm tra, một cách chỉnh hoặc thử lại.

Bài viết nháp khoảng 150 đến 200 chữ có luận điểm chung, hai căn cứ (mỗi trường hợp một căn cứ cụ thể), một khác biệt được lí giải và một kết luận đúng phạm vi.
Phản hồi mẫu: Điểm đạt: căn cứ về hoa quấn dây lấy nước được nêu đúng chi tiết. Điều cần kiểm tra: kết luận có nói về cả truyền thống thơ hay chỉ về hai bài đã học. Cách chỉnh: thu hẹp kết luận vào hai trường hợp trong hồ sơ.