Giáo án Viết văn bản nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm truyện

HS huy động hiểu biết về Chữ người tử tù và xác định được vấn đề nghị luận cần viết: phân tích, đánh giá tình huống gặp gỡ trong nhà tù và quan hệ tài và thiện.

HS đọc câu hỏi GV chiếu lên màn hình: “Trong Chữ người tử tù, cảnh nào hoặc chi tiết nào khiến em nhớ nhất về Huấn Cao và viên quản ngục? Vì sao?”. HS viết 1 đến 2 câu trả lời cá nhân, sau đó nêu ý trung tâm bằng một câu: “Theo em, truyện nói về điều gì?”.

Vấn đề nghị luận được ghi trên bảng: phân tích, đánh giá cách Nguyễn Tuân đặt cuộc gặp giữa Huấn Cao và quản ngục trong nhà tù, làm rõ quan hệ tài và thiện và sự nhận ra phẩm giá. Các ý dự kiến của HS: “Huấn Cao viết chữ giữa nhà tù”, “quản ngục biết trân trọng cái đẹp”, “người bị giam vẫn có phẩm giá”.

HS nêu được cách xác định đề, người đọc và phân biệt được bài viết phân tích với kể lại, bài báo cáo với bài cảm nghĩ, nội quy với lời khuyên cá nhân.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Mỗi HS viết ý kiến vào ô của mình trong 3 phút, sau đó nhóm thống nhất ý chung vào ô giữa. Câu hỏi: (1) Người đọc cụ thể của bài viết này là ai? (2) Bài viết phân tích khác bài kể lại ở điểm nào? (3) Bài báo cáo khác bài cảm nghĩ ở điểm nào? (4) Nội quy khác lời khuyên cá nhân ở điểm nào? (5) Vì sao phải xác định vấn đề trước khi lựa thông tin?

Bảng phân biệt do nhóm hoàn thành, dự kiến nội dung đúng: Phân tích: nêu ý kiến và chứng minh bằng chi tiết, giải thích quan hệ giữa các yếu tố. Kể lại: thuật lại diễn biến, không đánh giá. Báo cáo: trình bày câu hỏi, phương pháp, kết quả, giới hạn và tài liệu. Cảm nghĩ: bộc lộ cảm xúc và suy nghĩ cá nhân. Nội quy: quy định mang tính bắt buộc. Lời khuyên cá nhân: ý kiến gợi ý, không mang tính bắt buộc. Người đọc: bạn đọc lớp 10 đã đọc truyện nhưng cần hiểu sâu vì sao quản ngục đổi thái độ. Vì xác định vấn đề trước thì mới biết cần chọn thông tin nào để chứng minh.

HS giải thích được cách triển khai một bài nghị luận phân tích truyện qua đoạn mô hình: phần mở định hướng, phần thân chứng minh bằng chi tiết, phần kết khái quát và nêu phạm vi.

HS đọc đoạn tóm giải mô hình (đoạn 1 đến đoạn 4) hoặc mở học liệu NeoEdu. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 2 (dàn ý lập luận) với các câu hỏi: (1) Đoạn mở nêu vấn đề gì? (2) Vì sao quan hệ giữa Huấn Cao và quản ngục được gọi là đối lập? (3) Chi tiết Huấn Cao ban đầu lạnh lùng giải thích điều gì? (4) Cảnh cho chữ và lời khuyên rời môi trường làm rõ điều gì? (5) Đoạn cuối khái quát điều gì và nêu phạm vi nào?

Dàn ý lập luận do nhóm hoàn thành, dự kiến nội dung đúng: Mở: nêu vấn đề giữ điều đẹp trong nơi không đẹp; Huấn Cao bị giam, quản ngục có quyền; cuộc gặp diễn ra trong nhà tù. Thân: (a) Đối lập vị thế: quan hệ không chỉ là mệnh lệnh và phục tùng, mà có sự trân trọng tài năng. (b) Chi tiết đổi thái độ: Huấn Cao lạnh lùng vì chưa hiểu người trước mặt; khi nhận ra tấm lòng trân trọng cái đẹp, ông đổi thái độ, cho thấy phẩm giá không có nghĩa là khước từ mọi người. (c) Cảnh cho chữ: không gian tăm tối đặt cạnh hành động sáng tạo; người bị giam trở thành người có sức dẫn dắt tinh thần. (d) Lời khuyên rời môi trường làm tổn hại lòng tốt: vẻ đẹp không chỉ nằm ở vật sở hữu mà ở cách sống. Kết: khái quát chủ đề tài và thiện; nêu phạm vi phân tích, không khẳng định mọi người đều phải như vậy.

HS đánh dấu được từng kết luận, tìm chi tiết nâng đỡ, kiểm tra tác dụng của đối lập và giữ giới hạn khi đánh giá tác phẩm.

Cá nhân và cặp đôi dùng Phiếu học tập số 3 (bảng kiểm bản viết). Với mỗi câu khẳng định trong đoạn mô hình, HS đánh dấu kết luận và tìm chi tiết nâng đỡ. Câu hỏi: (1) Câu “Điều làm truyện đáng nhớ không chỉ là người tài viết chữ” có kết luận gì và chi tiết nào nâng đỡ? (2) Tác dụng của đối lập là gì? (3) Kết luận nào có thể bị coi là quá tuyệt đối nếu viết không cẩn thận? Vì sao?

Phiếu học tập số 3 hoàn thành, dự kiến nội dung đúng: Kết luận “sự nhận ra và bảo vệ phẩm giá giữa những con người có vị thế trái ngược” được nâng đỡ bởi chi tiết Huấn Cao đổi thái độ khi thấy tấm lòng trân trọng cái đẹp. Tác dụng của đối lập: làm nổi bật chủ đề tài và thiện; người bị giam vẫn có sức dẫn dắt tinh thần, trong khi người có quyền vẫn có chiều sâu nhưng không xoá bản chất tăm tối của nơi mình sống. Kết luận dễ tuyệt đối: “mọi người đều phải làm đúng như vậy”; cần thay bằng nhận xét đúng phạm vi của truyện.

HS củng cố kiến thức về mục tiêu, trọng tâm nội dung, kiểm tra chất lượng và quy trình viết bài nghị luận phân tích truyện.

HS làm 4 bài tập: (1) Trắc nghiệm: “Cách thực hiện nào phù hợp mục đích của hoạt động này?” A. Chỉ liệt kê thuật ngữ, không cần căn cứ cụ thể. B. Dùng số liệu tự tạo nhưng viết là kết quả khảo sát thật. C. Lấy lời bài mẫu làm trải nghiệm đã xảy ra của bản thân. D. Phân tích truyện có căn cứ, phù hợp người đọc. (2) Ghép cặp: Mục tiêu – phân tích truyện có căn cứ, phù hợp người đọc; Trọng tâm nội dung – tình huống gặp gỡ trong nhà tù và quan hệ tài và thiện; Kiểm tra chất lượng – tác dụng của đối lập. (3) Đúng – sai: a) Mục tiêu được gắn với phân tích truyện có căn cứ. b) Trọng tâm nội dung được gắn với tác dụng của đối lập. c) Các lời tóm giải là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ. (4) Sắp xếp quy trình theo thứ tự: 1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu; 2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ; 3) Tổ chức và thực hiện bản đầu; 4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa.

Đáp án: (1) D. (2) Mục tiêu – phân tích truyện có căn cứ, phù hợp người đọc; Trọng tâm nội dung – tình huống gặp gỡ trong nhà tù và quan hệ tài và thiện; Kiểm tra chất lượng – tác dụng của đối lập. (3) a) Đ; b) S (trọng tâm nội dung gắn với tình huống gặp gỡ và quan hệ tài và thiện, không gắn trực tiếp với tác dụng của đối lập); c) S; d) Đ. (4) Thứ tự đúng: 1 – 2 – 3 – 4. Lưu ý: quy trình này không phải khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.

HS sửa được một nhận xét quá tuyệt đối thành nhận xét đúng phạm vi, đồng thời viết được phản hồi có điểm đạt, điều cần kiểm tra và cách chỉnh cụ thể.

Bài 1: Sửa câu nháp “Mô hình này chứng minh mọi người đều phải làm đúng như vậy” thành nhận xét đúng phạm vi, giữ hai điều riêng của hoạt động: Huấn Cao bị giam nhưng làm chủ cảnh cho chữ; quản ngục nhận lời khuyên và thay đổi cách sống. Bài 2: Mỗi cặp đọc một đoạn văn bạn viết (hoặc đoạn mẫu do GV cung cấp) và viết phản hồi gồm ba phần: một điểm đạt có chi tiết, một điều cần kiểm tra, một cách chỉnh hoặc thử lại.

Câu sửa dự kiến: “Mô hình này cho thấy trong Chữ người tử tù, phẩm giá của Huấn Cao và sự nhận ra của quản ngục có thể hiện ra ngay trong nơi tưởng chỉ có trừng phạt; cách hiểu này dựa trên các chi tiết cụ thể của truyện như cảnh cho chữ và lời khuyên của Huấn Cao.” Phản hồi đạt yêu cầu: điểm đạt chỉ rõ chi tiết (ví dụ “đoạn so sánh không gian nhà tù với hành động cho chữ làm rõ đối lập”); điều cần kiểm tra gắn với yêu cầu (ví dụ “kết luận ‘mọi người đều’ chưa có căn cứ”); cách chỉnh cụ thể, khả thi (ví dụ “thay bằng ‘trong truyện này’ và dẫn chi tiết cụ thể”).

HS vận dụng được quy trình nghị luận phân tích truyện để viết một đoạn văn ngắn gửi bạn đọc trong trường, có căn cứ, đúng phạm vi và tôn trọng quyền tác giả.

Tình huống: Thư viện trường đăng bảng tin “Đọc và bình” để giới thiệu truyện đã học. HS chọn một truyện đã đọc trong chương trình (có thể là Chữ người tử tù) và viết đoạn văn khoảng 200 chữ, gồm: câu mở nêu vấn đề, hai luận điểm có chi tiết nâng đỡ, một câu kết khái quát và nêu phạm vi. Bảng kiểm tự đánh giá: có vấn đề? có căn cứ? có quan hệ giải thích? có giới hạn? có trích dẫn đúng nguồn?

Đoạn văn khoảng 200 chữ, có đủ ba phần; tự đánh giá bằng bảng kiểm với năm tiêu chí (có/chưa). Sản phẩm mẫu: đoạn văn mở bằng vấn đề tài và thiện trong nhà tù, thân có hai luận điểm (sự đổi thái độ của Huấn Cao; cảnh cho chữ làm nổi bật đối lập), kết khái quát chủ đề và nêu phạm vi.