Giáo án Nói và nghe – Giới thiệu, đánh giá về nội dung và nghệ thuật của một tác phẩm truyện

HS xác định được nhiệm vụ của bài: giới thiệu, đánh giá nội dung và nghệ thuật một truyện có lí lẽ, có căn cứ, khác với kể lại toàn bộ cốt truyện.

GV chiếu hai câu hỏi: (1) Khi giới thiệu một truyện cho bạn, em thường nói những gì? (2) Nếu chỉ kể lại từng sự việc của truyện thì đã là giới thiệu, đánh giá chưa? Vì sao? HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó trả lời trước lớp.

HS nêu được ít nhất hai ý: một nhận định về nội dung hoặc nghệ thuật của truyện và lí do, chi tiết làm căn cứ. HS nhận ra: kể lại toàn bộ cốt truyện chưa phải là đánh giá, vì thiếu luận điểm và căn cứ. GV ghi các ý lên bảng để dùng lại ở phần chốt.

HS nhận biết các thành phần của một lời giới thiệu, đánh giá có căn cứ: luận điểm, chỉ căn cứ, mức khẳng định và giới hạn của nguồn.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc lời giới thiệu của Mai trong kịch bản đọc (từ “Tôi muốn giới thiệu Chữ người tử tù…” đến “…không phải một lời răn đặt ngoài truyện”). Nhiệm vụ: tìm câu nêu luận điểm, câu nêu căn cứ, từ ngữ thể hiện mức khẳng định. GV đặt câu hỏi: (1) Luận điểm của Mai là gì? (2) Mai dựa vào đâu để nói như vậy? (3) Mai khẳng định mạnh hay nhẹ, vì sao? Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1, mục A.

Luận điểm: điểm nổi bật của truyện không chỉ là cảnh cho chữ mà là sự thay đổi khi hai người nhận ra phẩm chất của nhau. Căn cứ: quan hệ trái ngược giữa người tù có tài và người coi ngục biết quý cái đẹp; sự đối lập giữa nơi giam giữ và hành động sáng tạo. Mức khẳng định: dùng “Theo tôi”, nêu cách hiểu chứ không tuyên bố tuyệt đối. Kiến thức HS rút ra: giới thiệu, đánh giá cần nói rõ luận điểm, chỉ căn cứ và giữ mức khẳng định tương ứng với nguồn.

HS nhận biết cách trao đổi có căn cứ: nhắc ý người trước, nêu băn khoăn gắn chi tiết, trả lời trọng tâm và chốt giới hạn cùng cách kiểm tra tiếp.

GV phân vai cho ba HS trong nhóm (Mai, Nam, người điều phối) hoặc tự đọc kịch bản. Cả lớp nghe đoạn đối thoại Mai – Nam và ghi vào Phiếu học tập số 1, mục B: ý chính, lí lẽ, điều chưa rõ. GV đặt câu hỏi: (1) Nam nêu băn khoăn gì và gắn với ý nào của Mai? (2) Mai trả lời thế nào? (3) Hai người chốt điều gì và điều gì còn mở? (4) Vì sao Mai nói cần đọc bản hợp pháp khi phân tích ngôn ngữ?

Băn khoăn của Nam: liệu quản ngục có hoàn toàn tự do vì biết yêu cái đẹp hay không. Trả lời của Mai: không, ông có quyền chức nhưng bị môi trường ấy ràng buộc; lời khuyên thay cách sống cho thấy trân trọng vẻ đẹp chưa đủ khi nơi ở và công việc vẫn tổn hại phần tốt; cần phân biệt quyền chức với tự do tinh thần. Điều chốt: nêu rõ dùng tóm giải, chưa khảo sát câu chữ; người muốn phân tích ngôn ngữ cần đọc bản hợp pháp; kết luận không suy rằng cái đẹp tự xoá mọi bất công. Kiến thức HS rút ra: trao đổi phải nhắc ý người trước, phản hồi gắn chi tiết và kết thúc bằng điều đã thống nhất, giới hạn và cách kiểm tra.

HS thực hành một lượt trình bày và một lượt trao đổi về Chữ người tử tù, có căn cứ, có chia lượt và chốt điều còn mở.

Đề bài: Thực hành theo vai một lượt trình bày và một lượt trao đổi về đúng vấn đề trong kịch bản; cần trả lời băn khoăn có căn cứ và chốt điều còn mở. Nhóm 3 HS: một người giới thiệu (theo luận điểm về sự đổi vị thế trong Chữ người tử tù), một người phản hồi (nhắc ý, nêu băn khoăn về sự tự do của quản ngục), một người điều phối (chia lượt, nhắc giới hạn bản tóm giải, chốt). Sau khi thực hành, các nhóm dùng Phiếu học tập số 2 để tự đánh giá và phản hồi cho nhau theo ba phần: một điểm đạt có chi tiết, một điều cần kiểm tra, một cách chỉnh hoặc thử lại. Đáp án tham chiếu: xem phần sản phẩm.

Sản phẩm là phần trình bày và trao đổi thực hành của mỗi nhóm, kèm phiếu phản hồi. Gợi ý đánh giá thang 10 điểm: 2 điểm nêu đúng vấn đề của kịch bản; 3 điểm trình bày có căn cứ, làm rõ sự đổi vị thế của người tù và người coi ngục trong Chữ người tử tù; 2 điểm có lượt nghe, hỏi hoặc phản hồi gắn băn khoăn về sự tự do của quản ngục; 2 điểm trả lời và chốt có giới hạn: biết yêu cái đẹp chưa đồng nghĩa với thoát khỏi môi trường ràng buộc; 1 điểm tổ chức lượt nói, diễn đạt tôn trọng. Đây là đánh giá thủ công, GV đánh giá trực tiếp phần thực hành; không chấm bằng so khớp câu chữ.

HS vận dụng cấu trúc giới thiệu, đánh giá có căn cứ để viết một đoạn ngắn về một truyện đã đọc, giữ giới hạn của nguồn và tôn trọng quyền tác giả.

Mỗi HS chọn một truyện đã đọc (qua bản tóm giải hoặc văn bản hợp pháp) và viết đoạn 4–5 câu gồm: (1) luận điểm; (2) một căn cứ cụ thể từ truyện; (3) mức khẳng định phù hợp với nguồn (dùng “theo tôi” hoặc tương đương); (4) một giới hạn của nguồn hoặc điều còn mở. Sau khi viết, HS đổi bài cho bạn ngồi cạnh và phản hồi theo ba phần: điểm đạt có chi tiết, điều cần kiểm tra, cách chỉnh hoặc thử lại.

Đoạn giới thiệu 4–5 câu có đủ bốn thành phần, kèm một nhận xét phản hồi cho bạn theo ba phần. Ví dụ đạt yêu cầu về Chữ người tử tù: “Theo tôi, điểm nổi bật của truyện là sự thay đổi khi người tù và người coi ngục nhận ra phẩm chất của nhau. Căn cứ là sự đối lập giữa nơi giam giữ và hành động sáng tạo cho chữ. Tôi chỉ nói dựa trên bản tóm giải, chưa khảo sát câu chữ.” Kiến thức HS vận dụng: luận điểm, căn cứ, mức khẳng định và giới hạn của nguồn.