Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động hiểu biết về truyện kể giải thích thế giới; xác định nhiệm vụ ôn tập hai trường hợp đã giữ trong hồ sơ.

GV tóm tắt ngắn truyện Thần Trụ Trời: khi trời đất còn chưa phân tách, một vị thần dựng cột để nâng trời rồi phá cột; dấu vết đất đá còn lại giải thích các dạng địa hình. HS trả lời hai câu hỏi: (1) Vì sao người xưa lại kể một câu chuyện như vậy? (2) Truyện này giải thích điều gì mà người ta quan sát được trong đời sống?

Dự kiến HS trả lời: người xưa muốn giải thích nguồn gốc trời đất và hình dạng địa hình khi chưa có kiến thức khoa học; truyện giải thích các dạng địa hình bằng dấu vết đất đá. Kết quả: HS nêu được nhiệm vụ của tiết học là đọc, phân tích và so sánh hai trường hợp A và B.

Nêu được đặc điểm riêng của Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới và Tản Viên từ Phán sự lục; phân biệt chức năng của yếu tố kì ảo trong hai truyện.

Nhóm 4 HS đọc hai bản tóm giải trong hồ sơ và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi trọng tâm: (1) Thần Trụ Trời dựng cột rồi phá cột để giải thích điều gì? (2) Ngô Tử Văn đốt đền rồi làm gì khi bị đưa xuống cõi âm? (3) Yếu tố kì ảo ở mỗi truyện có chức năng gì? (4) Hai truyện khác nhau ở điểm nào về hướng ý nghĩa?

Nội dung chốt trong Phiếu học tập số 1 (xem phần worksheets). Kiến thức HS rút ra:

• Trường hợp A: đối tượng là các vị thần sáng tạo (Thần Trụ Trời, Thần Sét, Thần Gió); kì ảo giải thích nguồn gốc trời đất, địa hình, sấm sét, gió; thiên nhiên được nhìn như hoạt động có ý chí.
• Trường hợp B: Tử Văn không chấp nhận ngôi đền bị hồn tướng giặc chiếm, đốt đền, được Thổ công cho biết sự thật, bị đưa xuống cõi âm nhưng yêu cầu kiểm tra chứng cứ; kẻ mạo danh bị xử, Tử Văn nhận chức Phán sự ở đền Tản Viên; kì ảo tổ chức xung đột chính – tà.
• Khác biệt: một bên hướng về nguồn gốc thế giới thời khởi nguyên; bên kia gắn với một con người có tên, có hành động và thử thách.

Giải thích được vì sao yếu tố kì ảo chưa đủ để xác định thể loại; nêu được cách ghi nguồn và giới hạn khi đọc mở rộng.

Cặp đôi thảo luận hai câu hỏi: (1) Mọi truyện có yếu tố kì ảo đều là thần thoại không? (2) Nếu chỉ đọc bản tóm giải, có thể nói mình đã đọc toàn văn tác phẩm không? Vì sao? Cặp đôi có thể tra cứu bài giảng và ví dụ trên trang NeoEdu.

Kiến thức HS rút ra:

• Không; kì ảo chỉ là dấu hiệu bề mặt, cần đọc chức năng của nó cùng mạch truyện. Tản Viên từ Phán sự lục dùng yếu tố kì ảo để tổ chức xung đột chính – tà, khác với việc giải thích nguồn gốc thế giới của Thần Trụ Trời.
• Không; bản tóm giải chỉ là bản tóm lược tự viết, không phải nguyên văn hay bản dịch. Khi đọc mở rộng cần tìm bản hợp pháp, ghi nguồn, ghi chép điều mới và điều chưa thể kết luận.

Vận dụng kiến thức đã hệ thống để nhận diện mục đích hoạt động, ghép khái niệm, đánh giá đúng sai và sắp xếp quy trình thực hiện.

HS làm Phiếu học tập số 2 (gồm bốn bài tập: chọn đáp án, ghép, đúng – sai, sắp xếp). HS làm cá nhân 4 phút, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn 3 phút; GV dùng học liệu tương tác NeoEdu để kiểm tra nhanh đáp án.

Đề và đáp án:

• Bài 1 (chọn đáp án): Cách thực hiện phù hợp mục đích hoạt động là B: phân tích đặc điểm riêng của Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới. Các phương án A, C, D đều vi phạm yêu cầu căn cứ cụ thể và tính trung thực.
• Bài 2 (ghép): Đọc có căn cứ – phân tích đặc điểm riêng của Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới; So sánh – giữ khác biệt khi đặt cạnh Tản Viên từ Phán sự lục; Vận dụng – chuyển một kết quả đọc thành bài viết hoặc trao đổi có nguồn.
• Bài 3 (đúng/sai): a) Đ; b) S (So sánh gắn với giữ khác biệt khi đặt cạnh Tản Viên từ Phán sự lục, không gắn với bài viết có nguồn); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ.
• Bài 4 (sắp xếp quy trình): (1) Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu → (2) Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ có thể sử dụng → (3) Tổ chức và thực hiện bản đầu theo mục đích → (4) Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa. Lưu ý: trình tự này không phải khuôn cứng cho mọi vòng viết lại.

Viết được đoạn nhận xét có luận điểm chung, căn cứ cho từng trường hợp và đánh giá một khác biệt, không kể lại toàn bộ.

Đề: Dựa vào hai trường hợp đã giữ trong hồ sơ, viết một nhận xét có luận điểm và căn cứ cho từng trường hợp; đánh giá một khác biệt, không kể lại toàn bộ. HS viết khoảng 8–10 câu trong lớp; phần còn lại có thể hoàn thiện ở nhà.
Gợi ý thang điểm (10 điểm): 2 điểm luận điểm chung phù hợp hai trường hợp; 4 điểm dùng và giải thích một căn cứ cho mỗi bên (2 điểm mỗi bên), ví dụ Thần Trụ Trời dựng rồi phá cột và Tử Văn yêu cầu kiểm tra chứng cứ ở cõi âm; 2 điểm phân tích khác biệt có ý nghĩa; 1 điểm kết luận đúng phạm vi; 1 điểm diễn đạt, không chỉ kể lại.

Đoạn viết mẫu gợi ý: Cả thần thoại về các vị thần và Tản Viên từ Phán sự lục đều dùng yếu tố vượt đời thường để biểu đạt điều cộng đồng coi trọng. Ở truyện thứ nhất, Thần Trụ Trời dựng cột rồi phá cột để giải thích trời đất và địa hình. Ở truyện thứ hai, Ngô Tử Văn đốt đền và yêu cầu xác minh ở cõi âm để bảo vệ sự thật. Khác biệt là một bên hướng về nguồn gốc thế giới, bên kia tổ chức xung đột chính – tà qua con người có tên và thử thách. Vì vậy kì ảo chưa đủ để gọi mọi truyện là thần thoại.