Giáo án Bài 26. Hàm trong Python

Xác định vấn đề: khi cùng một phép tính phải lặp lại nhiều lần, cần gom thành một khối có tên để tái sử dụng.

GV chiếu hai đoạn lệnh:
print(2*(7+4))
print(2*(3+5))
Câu hỏi GV đặt ra: “Hai dòng lệnh này làm cùng một việc gì? Nếu phải tính chu vi 10 lần với kích thước khác nhau, em có muốn viết lại công thức 10 lần không? Có cách nào gọn hơn?”

HS nhận ra cả hai dòng đều tính chu vi theo công thức 2 × (dài + rộng) và chỉ khác số liệu. HS nêu ý tưởng: gom công thức vào một khối có tên, khi cần chỉ cần gọi tên và truyền độ dài vào. Từ đó GV dẫn vào khái niệm hàm.

Nêu được cấu trúc định nghĩa hàm trong Python và gọi hàm với đối số phù hợp.

HS làm việc theo cặp: đọc chương trình mẫu sau và điền Phiếu học tập số 1.
def chu_vi(a,b):
return 2*(a+b)
print(chu_vi(7,4))
Câu hỏi GV đặt ra: “Từ khóa nào báo bắt đầu định nghĩa hàm? Tên hàm là gì? Tham số a, b đóng vai trò gì? Dòng nào là thân hàm? Nếu viết print(chu_vi(7)) thì điều gì xảy ra?”
GV chạy chương trình trên máy chiếu, sau đó chạy thêm lời gọi chu_vi(7) để HS quan sát thông báo lỗi.

Kết luận HS rút ra: Hàm được định nghĩa bằng def; tên hàm (chu_vi) đặt theo việc cần làm; tham số a, b nằm trong ngoặc là đầu vào; thân hàm thụt lề và chứa return 2*(a+b). Muốn dùng hàm phải gọi đúng tên kèm đủ đối số, ví dụ chu_vi(7,4) cho kết quả 22; chu_vi(7) báo lỗi thiếu đối số.

Giải thích được vai trò của return và print khi dùng trong hàm, và chỉ ra vì sao hàm chỉ print không trả giá trị để tính tiếp.

GV chiếu hai phiên bản hàm chu_vi:
Phiên bản A: def chu_vi(a,b): return 2*(a+b)
Phiên bản B: def chu_vi(a,b): print(2*(a+b))
HS thực hiện lệnh print(chu_vi(7,4)+5) với từng phiên bản và điền bảng so sánh trong Phiếu học tập số 1 (mục 2).
Câu hỏi GV đặt ra: “Phiên bản nào cho kết quả 27? Vì sao phiên bản kia báo lỗi? return kết thúc lần gọi hàm ở đâu?”

Kết quả: phiên bản A in 27 vì return trả giá trị 22 về nơi gọi rồi cộng với 5. Phiên bản B báo lỗi kiểu vì hàm chỉ hiển thị 22 và trả về None, nên None + 5 không thực hiện được. Kiến thức HS rút ra: return trả giá trị và kết thúc lần gọi; print chỉ hiển thị và không thay thế return.

Vận dụng được cách định nghĩa, gọi hàm và return để dự đoán chính xác kết quả chương trình; phân biệt đúng hay sai các phát biểu về hàm.

HS làm việc cá nhân rồi đổi chéo cặp để kiểm tra. Đề bài:
Bài 1: def f(x): return x*x; print(f(5)). Chương trình in ra số nào?
Bài 2: def f(a,b): return a+b; print(f(3,8)). In ra số nào?
Bài 3: def f(x): return x+1; print(f(f(2))). In ra số nào?
Bài 4: Lệnh nào trả giá trị cho nơi gọi? A. return; B. print luôn; C. input luôn; D. for.
Bài 5: Đúng hay sai: print bên trong hàm luôn thay thế return cho mọi tính toán tiếp.
GV dẫn HS kiểm tra bằng máy sau khi dự đoán.

Đáp án: Bài 1: 25 (hàm trả bình phương của 5). Bài 2: 11 (tổng 3 và 8). Bài 3: 4 (f(2) = 3, rồi f(3) = 4). Bài 4: A. return (chuyển giá trị ra khỏi hàm). Bài 5: Sai, vì hàm không return giá trị cụ thể thường trả về None; print chỉ hiển thị và không thay thế return.

Viết được hàm hoàn chỉnh với return, kiểm tra theo dữ liệu mẫu và nhận biết lỗi khi hàm chỉ dùng print.

HS làm việc theo nhóm 4 bạn, dùng Phiếu học tập số 2:
Bài 6: Sắp xếp các bước giải nhiệm vụ viết hàm chu vi theo đúng thứ tự.
Bài 7: Viết hàm chu_vi(a, b) và dùng với dữ liệu 7 và 4; viết chương trình hoàn chỉnh, kiểm tra kết quả, nêu điều kiện độ dài dương.
Bài 8: Một bạn viết print(2*(a+b)) trong hàm rồi muốn cộng kết quả với 5. Đó là vấn đề gì? Sửa thế nào?
GV đặt câu hỏi: “Nếu nhập a = -3 thì hàm có còn đúng không? Vì sao phải có điều kiện độ dài dương?”

Bài 6: Định nghĩa hàm chu vi → Truyền hai độ dài dương → Nhận giá trị return → In và đối chiếu. Bài 7: def chu_vi(a,b): return 2*(a+b); print(chu_vi(7,4)) cho kết quả 22; điều kiện: a và b phải là độ dài dương. Bài 8: Hàm chỉ print nên trả về None, None + 5 gây lỗi; sửa bằng return 2*(a+b), khi đó print(chu_vi(7,4)+5) cho kết quả 27.

Vận dụng được định nghĩa hàm, return và gọi hàm để giải quyết bài toán thực tế; giải thích kết quả và kiểm tra điều kiện áp dụng.

Nhiệm vụ: Mỗi nhóm đo (hoặc ước lượng bằng thước dây) chiều dài và chiều rộng một khu vực thực tế trong trường (sân chơi, bảng tin, bàn họp). Nhóm viết hàm chu_vi(a, b) có return, gọi hàm với số đo thực tế và in kết quả. Nhóm thêm một câu lệnh kiểm tra điều kiện: nếu a hoặc b không dương thì hiển thị thông báo “Độ dài phải lớn hơn 0”.
Câu hỏi GV đặt ra: “Hàm của nhóm có trả giá trị để dùng tiếp không? Nếu muốn tính tổng chu vi của hai khu vực thì làm thế nào?”
Bài về nhà: Mỗi HS viết hàm tính diện tích hình chữ nhật (có return) và kiểm tra với hai bộ dữ liệu khác nhau, ghi kết quả vào vở.

Sản phẩm nhóm: đoạn mã có def chu_vi(a,b) với return 2*(a+b), lời gọi với số đo thực tế, kiểm tra điều kiện dương; một kết quả in ra kèm giải thích ngắn về ý nghĩa số liệu. Kiến thức vận dụng: hàm nhận đầu vào qua tham số, trả đầu ra bằng return và kiểm tra điều kiện áp dụng trước khi kết luận.