Giáo án Bài 25. Một số lệnh làm việc với xâu kí tự

Xác định vấn đề: xâu có nhiều khoảng trắng thừa khiến việc đếm từ bằng cách đếm dấu cách trở nên sai; từ đó hình thành nhu cầu học các lệnh xử lí xâu.

GV chiếu xâu s = ' doc sach moi ' (hai dấu cách đầu, ba dấu cách giữa doc và sach, hai dấu cách cuối). HS trả lời ba câu hỏi:

1. Xâu này có bao nhiêu từ?
2. Nếu đếm số dấu cách rồi cộng 1 thì được bao nhiêu? Kết quả đó có đúng không?
3. Máy tính có thể tự tách các từ mà không bị ảnh hưởng bởi khoảng trắng thừa bằng cách nào?

HS nêu được: xâu có 3 từ là doc, sach, moi. Đếm dấu cách rồi cộng 1 cho kết quả 9, sai vì xâu có 8 dấu cách, gồm dấu cách ở đầu, cuối và dấu cách liên tiếp. HS nhận ra cần một lệnh tách xâu thành danh sách các từ. HS ghi tên bài 25 và câu hỏi cần giải quyết vào vở.

Hiểu split tách xâu thành danh sách; split() không đối số xử lí các khoảng trắng liên tiếp; split(' ') có thể tạo phần tử rỗng; join ghép các xâu bằng dấu phân cách.

HS làm theo cặp trên máy tính, chạy lần lượt các lệnh sau trong IDE Python (có thể đối chiếu bài giảng NeoEdu):

1. s = ' doc sach moi '; print(s.split()); print(len(s.split()))
2. print(s.split(' ')); print(len(s.split(' ')))
3. t = ' '.join(s.split()); print(t)
   HS điền câu 1–3 của Phiếu học tập số 1.

Kết quả HS thu được:

• s.split() cho ['doc', 'sach', 'moi'], len = 3.
• s.split(' ') cho danh sách 9 phần tử gồm 6 xâu rỗng '' và 3 từ doc, sach, moi; nên đếm sai nếu chỉ dùng split(' ').
• ' '.join(s.split()) cho xâu 'doc sach moi'.
  Kết luận HS rút ra: split() không đối số tách theo mọi vùng khoảng trắng và bỏ khoảng trắng thừa ở biên; split(' ') giữ phần tử rỗng; join(danh_sách) ghép các phần tử bằng dấu phân cách đứng trước dấu chấm.

Hiểu find trả về chỉ số xuất hiện đầu tiên hoặc -1 khi không thấy; replace tạo xâu mới và không làm thay đổi xâu gốc.

HS chạy trên máy các lệnh sau và điền Phiếu học tập số 1, câu 4–5:

1. print('abcabc'.find('bc'))
2. print('abc'.find('x'))
3. s = 'a-b-a'; t = s.replace('a', 'xyz'); print(s); print(t); print(len(t))
   GV yêu cầu HS giải thích vì sao độ dài của t là 9.

Kết quả:

• 'abcabc'.find('bc') cho 1, vì lần xuất hiện đầu tiên của bc bắt đầu tại chỉ số 1.
• 'abc'.find('x') cho $-1$, vì không có x trong xâu.
• s vẫn là 'a-b-a'; t là 'xyz-b-xyz' với độ dài $3+1+1+1+3=9$.
  Kết luận HS rút ra: find trả chỉ số đầu hoặc $-1$; replace tạo xâu mới nên phải gán kết quả vào biến để dùng, xâu gốc không đổi.

Vận dụng đúng các lệnh split, join, find, replace để dự đoán kết quả, viết chương trình hoàn chỉnh đếm từ và kiểm thử với dữ liệu mẫu.

HS làm Phiếu học tập số 2:

• Câu 1–7: nhóm 4 bạn thảo luận, thống nhất đáp án trắc nghiệm, đúng/sai và sắp xếp các bước.
• Câu 8–9: mỗi HS viết chương trình trên máy, sau đó đổi máy với bạn trong nhóm để kiểm tra chéo kết quả.

Đáp án:

• Câu 1: đáp án A (split() không đối số tách từ và bỏ vùng trắng thừa ở biên; kết quả là danh sách từ).
• Câu 2: 1 (lần đầu bc bắt đầu tại chỉ số 1).
• Câu 3: -1 (không có x).
• Câu 4: 9 (t là 'xyz-b-xyz').
• Câu 5: đáp án A.
• Câu 6: Đúng, vì replace tạo kết quả mới, xâu gốc bất biến.
• Câu 7: Đọc xâu → Tách bằng split() không đối số → Đếm số từ trong danh sách → Đối chiếu kết quả với ba từ doc, sach, moi.
• Câu 8: chương trình s = ' doc sach moi '; words = s.split(); print(len(words)); kết quả in 3. Thang gợi ý: xâu mẫu cụ thể 0,2 điểm; dùng split() không đối số 0,3 điểm; dùng len và danh sách từ 0,3 điểm; kết quả 3 và giải thích về khoảng trắng 0,2 điểm. Chấp nhận phương án tương đương đúng có lí giải.
• Câu 9: t = ' '.join(s.split()); print(t) cho 'doc sach moi'. Thang gợi ý: split() loại vùng trắng 0,3 điểm; join bằng một dấu cách 0,4 điểm; kết quả và nêu giới hạn quy tắc 0,3 điểm. Lưu ý: quy tắc từ ở đây chỉ dựa trên khoảng trắng, không phải chuẩn hoá mọi ngôn ngữ.

Vận dụng split, join, find và replace để làm sạch dữ liệu nhập tay trong tình huống thực tế, giải thích kết quả và kiểm tra điều kiện áp dụng.

Tình huống: danh sách họ tên học sinh nhập từ biểu mẫu có khoảng trắng thừa, ví dụ ' Nguyễn Văn An ' và 'Trần Thị Bình '. Viết chương trình với dữ liệu mẫu để:

1. chuẩn hoá mỗi họ tên về dạng các từ cách nhau đúng một dấu cách, không có khoảng trắng đầu, cuối;
2. in số từ của mỗi họ tên;
3. dùng find để kiểm tra họ tên có chứa từ 'Văn' hay không, in 'Có' hoặc 'Không'.
   HS trình bày cách làm và nêu điều kiện áp dụng (quy tắc tách từ chỉ dựa trên khoảng trắng).

Sản phẩm: chương trình chạy đúng với dữ liệu mẫu, in 'Nguyễn Văn An' và 'Trần Thị Bình', mỗi tên có 3 từ. Kiểm tra find('Văn') cho tên thứ nhất có chỉ số không âm (Có) và tên thứ hai trả về -1 (Không). HS nêu được điều kiện: cách làm này xử lí đúng khoảng trắng, nhưng không thay thế việc kiểm tra quy tắc viết hoa, dấu câu.