Giáo án Bài 24. Xâu kí tự

Kích hoạt kiến thức nền về dữ liệu kiểu chuỗi và tạo tò mò về cách máy tính đếm kí tự, bao gồm cả khoảng trắng.

GV đưa lên màn hình đoạn lệnh s = "Tin hoc" và print(len(s)). HS dự đoán kết quả, ghi ra nháp rồi mới chạy thử. GV đặt câu hỏi: (1) “Vì sao kết quả không phải là 6?” (2) “Dấu cách giữa hai từ có được tính không?” (3) “Nếu s = "" thì len(s) bằng bao nhiêu?”

HS dự đoán và kiểm tra: len("Tin hoc") cho kết quả 7 vì xâu gồm 7 kí tự: T, i, n, khoảng trắng, h, o, c. Khoảng trắng là một kí tự của xâu. Với xâu rỗng, len cho kết quả 0. Đây là nội dung mở đầu để HS nhận ra xâu là dãy kí tự, đếm cả khoảng trắng.

Nêu được xâu được đánh chỉ số từ 0, giải thích được lát cắt s[i:j] không gồm vị trí j và vì sao không gán trực tiếp để sửa một kí tự.

Nhóm cặp làm việc với Phiếu học tập số 1. HS chạy lần lượt các đoạn lệnh sau và điền kết quả dự đoán rồi kết quả thực tế:

• s = "Hoa", print(s[0], s[2], len(s))
• s = "abcde", print(s[1:4])
• s = "ban", s[0] = "B" (quan sát thông báo lỗi)
• s = "ban", s = "B" + s[1:], print(s)
  GV hỏi: (1) “Chỉ số của kí tự đầu tiên là bao nhiêu?” (2) “Lát cắt s[1:4] lấy những vị trí nào?” (3) “Vì sao không sửa được s[0] trực tiếp mà vẫn có cách đổi thành “Ban”?”

Kết quả: s[0], s[2], len(s) của "Hoa" in ra H, a, 3 (chỉ số bắt đầu từ 0). s[1:4] của "abcde" cho "bcd", tức là lấy vị trí 1, 2, 3, không lấy vị trí 4. s[0] = "B" gây lỗi vì xâu bất biến, không gán sửa từng kí tự theo chỉ số. Muốn có “Ban”, tạo xâu mới bằng s = "B" + s[1:]. Kiến thức HS rút ra: xâu có chỉ số từ 0; lát cắt s[i:j] lấy đến j-1; muốn thay đổi nội dung xâu phải tạo xâu mới.

Vận dụng được cấu trúc duyệt xâu bằng for kết hợp bộ đếm và điều kiện để đếm số lần xuất hiện của một kí tự.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2. GV trình chiếu chương trình mẫu đếm chữ a trong xâu "ban an":
s = "ban an", d = 0, for ch in s:, if ch == "a":, d += 1, print(d)
HS dự đoán kết quả, chạy chương trình, rồi điền vào phiếu bảng theo dõi từng kí tự (vị trí, kí tự, có bằng a không, giá trị bộ đếm). GV hỏi: (1) “Bộ đếm d cần được khởi tạo trước vòng lặp để làm gì?” (2) “Hai chữ a nằm ở vị trí nào nếu đếm từ 0?” (3) “Nếu s rỗng thì chương trình in ra gì?”

Kết quả in ra là 2. Bảng theo dõi: vị trí 0 là b, 1 là a (đếm 1), 2 là n, 3 là khoảng trắng, 4 là a (đếm 2), 5 là n. Hai chữ a ở vị trí 1 và 4. Với s = "", vòng lặp không chạy, bộ đếm vẫn bằng 0 nên in 0. Kiến thức HS rút ra: quy trình gồm gán xâu và khởi tạo bộ đếm, duyệt từng kí tự, tăng bộ đếm khi bằng a, in kết quả.

Vận dụng được kiến thức về len, lát cắt, tính bất biến và duyệt xâu để giải các bài tập; tự đánh giá đoạn mã theo thang điểm.

HS làm nhanh các bài tập 1 đến 6 trên NeoEdu hoặc giấy, sau đó làm bài 7 và 8 theo cặp. Các bài tập:

1. Chương trình s = "Hoa", print(len(s)) in ra số nào?
2. Chương trình s = "abcde", print(len(s[1:4])) in ra số nào?
3. Chương trình s = "a a a", print(s.count("a")) in ra số nào?
4. Phát biểu đúng về xâu: A. Không gán sửa trực tiếp một kí tự theo chỉ số; B. Luôn là số nguyên; C. len luôn là số byte UTF-8; D. Chỉ có chữ không có dấu cách.
5. Khoảng trắng trong xâu có phải là kí tự không?
6. Sắp xếp các bước giải bài đếm chữ a trong xâu.
7. Đếm chữ a trong "ban an" bằng duyệt xâu; viết chương trình hoàn chỉnh, kiểm tra theo dữ liệu mẫu và nêu kết quả khi xâu rỗng. Người dạy chấm mã và lập luận.
8. Vì sao s[0] = "B" không sửa được s = "ban"? Nêu cách tạo kết quả “Ban”.

Đáp án:

1. 3 (H, o, a là 3 kí tự).
2. 3 (lát cắt là "bcd", có 3 kí tự).
3. 3 (có 3 chữ a, không đếm khoảng trắng).
4. Đáp án A (xâu bất biến, thay bằng xâu mới).
5. Đúng (len và duyệt đều tính khoảng trắng).
6. Gán xâu và khởi tạo bộ đếm → Duyệt từng kí tự → Tăng khi bằng a → In số lần.
7. Chương trình chuẩn: s = "ban an", d = 0, for ch in s:, if ch == "a":, d += 1, print(d); kết quả in 2; với s = "" in 0. Thang chấm: xâu và bộ đếm 0,2 điểm; duyệt và điều kiện chữ a 0,4 điểm; hai vị trí 1, 4 và kết quả 2 là 0,3 điểm; trường hợp rỗng cho 0 là 0,1 điểm. Chấp nhận phương án tương đương đúng, có lí giải.
8. Xâu bất biến nên gán theo chỉ số gây lỗi (0,3 điểm). Tạo s = "B" + s[1:] để được “Ban” (0,4 điểm). Kết quả “Ban” giữ đúng ý nghĩa (0,3 điểm). Chấp nhận cách giải tương đương đúng, có lí giải.

Vận dụng được duyệt xâu, bộ đếm và lát cắt để giải quyết bài toán thực tế; kiểm tra điều kiện áp dụng với xâu rỗng.

GV đưa tình huống: một nhóm bạn viết thông điệp “Hôm nay lớp mình có bài kiểm tra Tin học”, cần biết số lần chữ “a” xuất hiện và lấy 5 kí tự đầu của thông điệp để làm tiêu đề ngắn. HS viết chương trình gán thông điệp vào s, đếm chữ “a” bằng vòng lặp for và bộ đếm, in tiêu đề bằng lát cắt s[0:5], sau đó thử với xâu rỗng và kiểm tra kết quả. Gợi ý thêm cho HS khá: đổi chữ cần đếm sang chữ khác, hoặc giải thích vì sao s[0:5] không lấy kí tự thứ 5.

Sản phẩm là chương trình hoàn chỉnh có ba phần: đếm chữ “a” bằng bộ đếm; in tiêu đề bằng s[0:5] cho kết quả “Hôm n” (5 kí tự đầu: H, ô, khoảng trắng, m, n ... đúng theo chỉ số của thông điệp đã chọn); với xâu rỗng chương trình in 0 và tiêu đề rỗng. HS nêu được lập luận: lát cắt s[0:5] lấy 5 kí tự từ vị trí 0 đến 4, không gồm vị trí 5.