Giáo án Bài 17. Biến và lệnh gán

Gợi nhớ ý tưởng biến là tên gắn với giá trị và tạo tò mò về việc thứ tự thực hiện lệnh quyết định kết quả.

GV chiếu đoạn lệnh: x = 3, x = x + 5, print(x). HS dự đoán số được in ra mà chưa chạy máy. GV hỏi thêm: Nếu đặt print(x) lên trước lệnh x = x + 5 thì in ra số nào? Và: Lệnh x = x + 5 có giống phương trình x + 5 = x trong toán học không?

HS dự đoán chương trình in ra 8. HS nhận ra nếu print(x) đặt trước lệnh cộng thì in ra 3. HS nhận thấy dấu bằng trong lập trình là phép gán, không phải phép so sánh hay phương trình.

Nêu được biến là tên gắn với giá trị; giải thích được lệnh gán thực hiện theo thứ tự tính vế phải rồi gán cho vế trái.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, quan sát ví dụ a = 7, b = 4 và vẽ sơ đồ hộp tên - giá trị. Trả lời 4 câu hỏi: (1) Sau lệnh a = 7, biến a chứa giá trị nào? (2) Lệnh a = a + 2 làm gì với giá trị cũ của a? (3) Vì sao viết 5 = a là sai? (4) Đối chiếu với mục Hiểu cách hoạt động trên học liệu NeoEdu.

(1) a chứa 7. (2) Máy lấy giá trị cũ 7 cộng 2 được 9 rồi gán lại, a thành 9. (3) Vế trái phải là tên để nhận giá trị; 5 là số, không thể nhận giá trị gán. Kết luận: biến là tên gắn với giá trị và có thể thay đổi; lệnh gán chỉ gán giá trị bên phải cho tên bên trái, không phải phương trình toán học.

Nêu được các quy tắc đặt tên biến và giải thích được lệnh x = x + 1 là cập nhật giá trị biến.

GV đưa 4 tên: so_sach, 2sach, for, so-sach và yêu cầu HS dự đoán tên nào hợp lệ, sau đó kiểm tra bằng cách gõ dòng tên = 1 trong IDLE hoặc Thonny. Thảo luận: Ten và ten có phải là một biến không? Với x = 5, lệnh x = x + 1 cho kết quả gì?

Hợp lệ: so_sach. Không hợp lệ: 2sach (bắt đầu bằng chữ số), for (trùng từ khóa), so-sach (chứa dấu gạch ngang). Ten và ten là hai biến khác nhau vì Python phân biệt chữ hoa và chữ thường. Với x = 5, lệnh x = x + 1 cho x bằng 6, vì máy lấy 5 cộng 1 rồi gán lại. Kết luận: nắm quy tắc đặt tên và hiểu lệnh cập nhật biến.

Giải thích được vì sao gán trực tiếp làm mất giá trị và vận dụng được biến tạm để đổi chỗ hai biến.

Lớp chia 4 nhóm làm việc trên khăn trải bàn với bốn ô nhiệm vụ, dùng Phiếu học tập số 2. Ô 1: Theo vết chương trình a = 7, b = 4, a = b, b = a, print(a * 10 + b). Ô 2: Theo vết chương trình a = 7, b = 4, t = a, a = b, b = t, print(a * 10 + b). Ô 3: Giải thích vì sao ô 1 làm mất giá trị 7. Ô 4: Chạy cả hai chương trình trên máy và đối chiếu với dự đoán.

Ô 1: sau hai lệnh gán a = 4, b = 4, giá trị 7 bị mất, chương trình in 44. Ô 2: t = 7, a = 4, b = 7, chương trình in 47. Ô 3: Lệnh a = b ghi đè giá trị của a trước khi được lưu, nên phải lưu t = a trước. Ô 4: Kết quả chạy trên máy khớp với theo vết (44 và 47). Kết luận: khi đổi chỗ hai biến, cần một biến tạm để lưu giá trị trước khi ghi đè.

Củng cố khả năng đọc kết quả chương trình có lệnh gán và kiểm tra quy tắc đặt tên biến.

GV chiếu lần lượt Bài 1 đến Bài 6 và HS trả lời nhanh bằng thẻ hoặc bảng con. Bài 1: x = 3; x = x + 5; print(x). Bài 2: a = 2; b = a; a = 9; print(b). Bài 3: x = 4; x = x * x; print(x). Bài 4: Tên biến nào hợp lệ: A. so_sach; B. 2sach; C. for; D. so-sach. Bài 5: Lệnh x = x + 1 không hợp lệ vì trái toán học. Đúng hay sai? Bài 6: Sắp xếp các bước đổi chỗ hai biến a và b bằng biến tạm. Có thể làm thêm trên học liệu NeoEdu.

Đáp án: Bài 1: 8 (giá trị 3 được tăng 5 thành 8). Bài 2: 2 (b đã nhận số 2; gán a mới không đổi b). Bài 3: 16 (vế phải 4 × 4 = 16 rồi gán cho x). Bài 4: A (so_sach; dấu gạch dưới hợp lệ, các lựa chọn còn lại vi phạm cú pháp hoặc trùng từ khóa). Bài 5: Sai, trong chương trình đó là lệnh cập nhật biến. Bài 6: Lưu a vào biến tạm → Gán b cho a → Gán biến tạm cho b → Kiểm tra hai giá trị đã đổi.

Viết được chương trình đổi chỗ hai biến, kiểm tra theo dữ liệu mẫu và giải thích được vì sao cần biến tạm.

HS làm việc theo cặp trên máy, thực hiện Bài 7: đổi chỗ a = 7, b = 4 bằng biến tạm t, in số 10 * a + b và kiểm tra theo dữ liệu mẫu. Bài 8: Nếu chỉ viết a = b rồi b = a, kết quả với a = 7, b = 4 là gì? Sau đó HS lưu mã vào bảng chung của nhóm để GV xem nhanh.

Bài 7: Chương trình a = 7; b = 4; t = a; a = b; b = t; print(a * 10 + b). Chạy in ra 47, lúc này a = 4, b = 7. Thang chấm tham khảo: lưu t = a trước khi ghi đè 0,3; hai lệnh gán đổi chỗ đúng 0,3; a = 4, b = 7 và in 47 đúng 0,3; giải thích được giữ giá trị 0,1. Chấp nhận phương án tương đương đúng có lí giải. Bài 8: a = b rồi b = a cho a = 4, b = 4, giá trị 7 bị mất, chương trình in 44. Cách khắc phục: lưu t = a trước khi ghi đè, hoặc dùng gán đồng thời a, b = b, a đúng cú pháp.

Vận dụng lệnh gán và biến tạm để sửa dữ liệu bị đảo chỗ trong một tình huống thực tế, đồng thời rèn ứng xử phù hợp khi làm việc số.

Tình huống: Ở quầy căng tin, đơn giá bánh mì và nước ngọt bị nhập nhầm vị trí trong phần mềm: gia_banh = 8000 và gia_nuoc = 5000. Nhóm đôi viết chương trình đổi lại hai giá trị bằng biến tạm, in ra hai đơn giá đúng và giải thích kết quả. Thử đặt tên không hợp lệ như 2gia hoặc gia-banh để quan sát lỗi. Giao thêm bài về nhà: viết chương trình đổi chiều cao của hai bạn trong nhóm.

Chương trình mẫu: gia_banh = 8000; gia_nuoc = 5000; tam = gia_banh; gia_banh = gia_nuoc; gia_nuoc = tam; print(gia_banh, gia_nuoc). Kết quả in: 5000 8000. Giải thích: biến tạm tam lưu giá trị 8000 trước khi ghi đè nên không bị mất. Ứng xử số: đặt tên biến rõ nghĩa, ghi nguồn nếu dùng mã mẫu, không chia sẻ tài khoản hay sao chép mã của bạn.