Giáo án Bài 11. Ứng xử trên môi trường số. Nghĩa vụ tôn trọng bản quyền

Huy động kiến thức nền của HS về ứng xử trên môi trường số và quyền tác giả; xác định vấn đề cần giải quyết của bài học.

HS giơ thẻ Đúng hoặc Sai cho từng nhận định GV đưa ra trên màn hình, ví dụ: (1) Chia sẻ tin đồn chưa kiểm chứng là vô hại. (2) Ghi tên tác giả là đủ để dùng ảnh của người khác. (3) Phần mềm miễn phí thì luôn được sửa mã nguồn. (4) Thấy tin bôi nhọ chưa có bằng chứng thì nên kiểm chứng trước khi chia sẻ. Sau đó GV nêu câu hỏi định hướng: Làm thế nào để vừa dùng được tư liệu của người khác, vừa tôn trọng quyền tác giả?

Kết quả giơ thẻ của cả lớp và danh sách ba đến bốn ý kiến ban đầu được ghi lên bảng. Đáp án dự kiến: (1) Sai; (2) Sai, ghi tên tác giả không tự cấp quyền sử dụng; (3) Sai, miễn phí và quyền sửa mã nguồn là hai yếu tố khác nhau; (4) Đúng. HS nêu được vấn đề: cần biết ai là tác giả và tư liệu được phép dùng đến mức nào.

Nêu được các hành vi ứng xử có trách nhiệm trên môi trường số và giải thích được lí do của từng hành vi.

Chia lớp thành 4 nhóm theo kĩ thuật mảnh ghép. Mỗi nhóm nhận một chủ đề: (A) tôn trọng người khác; (B) không phát tán tin chưa kiểm chứng; (C) không gian lận trong học tập và kiểm tra; (D) tôn trọng quyền tác giả. Nhóm đọc nội dung mục 'Hiểu cách hoạt động' trong sách, tra cứu thêm trên trang bài học NeoEdu và trả lời Phiếu học tập số 1: Hành vi nào thuộc chủ đề của nhóm là đúng? Vì sao? Nêu một ví dụ sai và cách sửa.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành cho từng nhóm, gồm: danh sách 2 hành vi đúng, 1 hành vi sai kèm lí do, và kết luận chung: Ứng xử có trách nhiệm gồm tôn trọng người khác, không phát tán tin chưa kiểm chứng, không gian lận và tôn trọng quyền tác giả. HS rút ra được: ghi nguồn không tự cấp quyền sao chép hoặc công bố.

Giải thích được vì sao miễn phí không đồng nghĩa với nguồn mở và nguồn mở không đồng nghĩa vô điều kiện; nêu được quy trình bốn bước xử lí tư liệu.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần 'Hiểu cách hoạt động' và quy trình trong bài. Cặp đôi trả lời các câu hỏi: (1) Phần mềm miễn phí có nhất thiết cho phép sửa mã nguồn không? (2) Phần mềm nguồn mở có thể có điều kiện nào phải tuân thủ? (3) Vì sao không tự suy đoán một giấy phép cụ thể khi chưa có tên và bản văn? (4) Sắp xếp các bước của quy trình: Ghi nguồn và điều chưa rõ; Xác định tác giả và giấy phép; Rà trước công bố; Chọn cách dùng theo điều kiện.

Đáp án: (1) Không, giá và quyền sửa mã nguồn là hai yếu tố khác nhau. (2) Có, giấy phép quy định quyền và nghĩa vụ, ví dụ phải giữ thông báo tác giả. (3) Vì mỗi giấy phép có điều kiện riêng, suy đoán dễ dẫn đến dùng sai quyền. (4) Thứ tự đúng: Xác định tác giả và giấy phép → Chọn cách dùng theo điều kiện → Ghi nguồn và điều chưa rõ → Rà trước công bố.

Vận dụng kiến thức đã học để chọn đúng hành vi ứng xử và xử lí tình huống về quyền tác giả, tin tức trên mạng.

HS hoàn thành nhanh các bài tập sau (đề và đáp án GV cung cấp trên màn hình hoặc trên học liệu NeoEdu): (1) Ghi nguồn có thay giấy phép không? A. Không; B. Có luôn; C. Chỉ khi chữ đậm; D. Chỉ khi trong lớp. (2) Nguồn mở có thể có điều kiện phải tuân thủ. Đúng hay sai? (3) Nhạc chưa rõ quyền nên làm gì? A. Kiểm tra hoặc thay hợp lệ; B. Xóa tên tác giả; C. Đổi đuôi; D. Đăng luôn. (4) Miễn phí luôn đồng nghĩa được sửa mã nguồn. Đúng hay sai? (5) Ghép: Ghi nguồn – Nêu xuất xứ; Xin phép – Được đồng ý theo phạm vi; Kiểm chứng – Đối chiếu trước tin/chia sẻ. (6) Thấy tin bôi nhọ chưa bằng chứng nên? A. Không phát tán, kiểm chứng và báo phù hợp; B. Chia sẻ để vui; C. Chỉnh ảnh tăng kịch tính; D. Gắn tên bạn.

Đáp án: (1) A, ghi nguồn và quyền dùng là hai việc khác nhau. (2) Đúng, giấy phép quy định quyền và nghĩa vụ. (3) A, không tự nhận quyền khi chưa rõ. (4) Sai, giá và quyền sửa là hai yếu tố khác nhau. (5) Ghi nguồn – Nêu xuất xứ; Xin phép – Được đồng ý theo phạm vi; Kiểm chứng – Đối chiếu trước tin/chia sẻ; không một hành vi nào thay thế được toàn bộ nghĩa vụ. (6) A, tránh gây hại từ nội dung sai. HS đạt yêu cầu khi trả lời đúng ít nhất 5 trên 6 câu.

Vận dụng quy trình bốn bước để lập phiếu quyền cho ba tư liệu thực tế và điều chỉnh kế hoạch khi phạm vi sử dụng thay đổi.

Nhóm 3 đến 4 HS thực hiện Phiếu học tập số 2 (lập phiếu quyền) cho ba tư liệu: (a) ảnh do nhóm tự vẽ; (b) một đoạn nhạc chưa rõ giấy phép; (c) một phần mềm nguồn mở có yêu cầu giữ thông báo tác giả. Với mỗi tư liệu, nhóm ghi tác giả hoặc người tạo, quyết định cách dùng, cách ghi nguồn và điều chưa rõ, rồi trả lời tình huống mở: Nhóm đã được phép dùng ảnh trong bản nộp kín, nay muốn đưa lên quảng bá công khai. Sửa kế hoạch như thế nào? Không chấm tự động thao tác phần mềm; GV kiểm tra bằng sản phẩm và lí giải.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, gồm: (a) Ảnh tự vẽ: ghi người tạo là thành viên nhóm; (b) Nhạc chưa rõ: không dùng hoặc thay bằng bản được phép; (c) Phần mềm nguồn mở: đọc giấy phép, giữ thông báo tác giả và thực hiện nghĩa vụ tương ứng; không suy đoán giấy phép cụ thể khi chưa có tên và bản văn. Tình huống mở: xin đồng ý lại phạm vi công khai hoặc bỏ ảnh nhận diện; không diễn giải đồng ý cũ thành mọi quyền. Tiêu chí đánh giá: ba tư liệu và quyết định đúng mỗi tư liệu (0,25 điểm); phân biệt ghi nguồn với giấy phép và không đoán giấy phép (0,25 điểm); phạm vi và giải pháp sửa kế hoạch (0,5 điểm). Chấp nhận phương án tương đương đúng, có lí giải.