Giáo án Văn minh Đại Việt

Huy động hiểu biết nền, xác định vấn đề bài học: văn minh Đại Việt là gì, vì sao tên khái quát không đồng nhất với một quốc hiệu cố định và vì sao cần phân biệt các mốc 1070, 1075, 1076.

GV đặt ba câu hỏi:

• Từ thế kỉ X đến năm 1858, nước ta đã dùng những quốc hiệu nào? Khi nói “văn minh Đại Việt”, em hiểu phạm vi thời gian và nội dung ra sao?
• Năm 1070 lập Văn Miếu, năm 1076 lập Quốc Tử Giám. Hai sự kiện này cùng liên quan đến việc học nhưng khác nhau ở điểm nào?
• Vì sao không nên dùng một quốc hiệu để gọi tên toàn bộ một thời kì dài?

HS nêu được: văn minh Đại Việt là thành tựu vật chất, tinh thần trong kỉ nguyên độc lập từ thế kỉ X đến giữa thế kỉ XIX; đây là khái niệm khái quát, không đồng nghĩa với quốc hiệu cố định. Các mốc 1070 (lập Văn Miếu), 1075 (khoa thi Nho học đầu tiên của nhà Lý) và 1076 (lập Quốc Tử Giám) là các sự kiện khác nhau về đối tượng, không hoán đổi cho nhau. Nhiệm vụ bài học được ghi trên bảng: Vì sao văn minh Đại Việt hình thành, phát triển và có những thành tựu, giới hạn nào?

Giải thích được bốn cơ sở của văn minh Đại Việt và trình bày được tiến trình biến đổi qua các giai đoạn từ Ngô – Đinh – Tiền Lê đến thế kỉ XVI – XIX.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật mảnh ghép với mục Cơ sở và tiến trình trong SGK và bài giảng. Mỗi thành viên nhận một mảnh:

• Mảnh 1: kế thừa Văn Lang – Âu Lạc; giữ tiếng nói, làng xã, tập quán trong thời Bắc thuộc.
• Mảnh 2: xây dựng nhà nước độc lập.
• Mảnh 3: tiếp thu có chọn lọc Trung Hoa, Ấn Độ và các luồng giao lưu khác.
• Mảnh 4: độc lập tạo điều kiện chủ động tổ chức đời sống, nhưng thành tựu cần lao động và sáng tạo của nhiều thế hệ.
  Sau đó cả nhóm sắp xếp tiến trình: Ngô – Đinh – Tiền Lê; Lý – Trần – Hồ; Lê sơ; thế kỉ XVI – XIX.
  Câu hỏi trọng tâm: Vì sao việc giữ tiếng nói và tập quán trong thời Bắc thuộc lại được coi là cơ sở của văn minh Đại Việt?
  HS ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1 (phần A).

Sơ đồ tiến trình gồm 4 giai đoạn:

• Từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XI: các triều Ngô, Đinh, Tiền Lê củng cố nền độc lập và thể chế.
• Thời Lý – Trần: thành tựu phát triển trên nhiều lĩnh vực; Phật giáo có vị trí nổi bật.
• Thời Lê sơ: tổ chức quản lí, luật pháp, giáo dục Nho học được củng cố.
• Từ thế kỉ XVI đến giữa thế kỉ XIX: dù có chia cắt và chiến tranh, làng nghề, đô thị, giao thương, văn học và nghệ thuật vẫn biến đổi, tiếp nhận thêm ảnh hưởng.
  HS rút ra: giữ bản sắc là nền tảng để tiếp thu có chọn lọc; độc lập là điều kiện để chủ động tổ chức đời sống và sáng tạo; thành tựu là kết quả của nhiều thế hệ.

Nêu được thành tựu tiêu biểu trên sáu lĩnh vực và giải thích được ý nghĩa của từng ví dụ; hiểu rằng các lĩnh vực liên hệ với nhau và không phải mọi thành viên đều được hưởng như nhau.

Lớp chia 6 nhóm, mỗi nhóm nhận một lĩnh vực: chính trị – luật, kinh tế, tư tưởng – tôn giáo, giáo dục – chữ và văn, nghệ thuật, khoa học – kĩ thuật. Nhóm đọc mục Các lĩnh vực thành tựu và bảng ví dụ, hoàn thành dòng tương ứng trong Phiếu học tập số 1 (phần B).
Câu hỏi gợi mở:

• Ví dụ của lĩnh vực em phụ trách cho thấy điều gì về cách tổ chức xã hội?
• Điểm cần giải thích được trình bày thế nào để tránh hiểu đơn giản?
  Mỗi nhóm trình bày trong 1 phút.

Phiếu học tập số 1 (phần B) hoàn chỉnh:

• Chính trị, luật: nhà nước quân chủ; Hình thư thời Lý, Quốc triều hình luật thời Lê sơ, Hoàng Việt luật lệ thời Nguyễn; luật phục vụ trật tự nhà nước và quan hệ xã hội trong bối cảnh từng triều.
• Kinh tế: đê điều, khai hoang, làng gốm Bát Tràng, thương cảng Vân Đồn và Hội An; nông nghiệp, thủ công và thương nghiệp hỗ trợ nhau, không chỉ có một ngành.
• Tư tưởng, tôn giáo: yêu nước, trọng dân; Phật giáo thời Lý – Trần; Nho giáo nổi bật thời Lê sơ; Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian; các luồng tư tưởng có tiếp xúc và dung hợp.
• Giáo dục, chữ và văn: Văn Miếu, Quốc Tử Giám; chữ Hán, chữ Nôm; Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi, Truyện Kiều của Nguyễn Du; không phải mọi thành viên đều được học như nhau.
• Nghệ thuật: Kinh thành Thăng Long, thành nhà Hồ, kiến trúc Huế; tranh Đông Hồ, múa rối nước, chèo, ca trù; cung đình và dân gian đều sáng tạo.
• Khoa học, kĩ thuật: Đại Việt sử kí của Lê Văn Hưu; Dư địa chí của Nguyễn Trãi; Đại thành toán pháp của Lương Thế Vinh; thành tựu có những hạn chế lịch sử nhất định.

Giải thích được ý nghĩa của văn minh Đại Việt và những giới hạn lịch sử; nêu được nguyên tắc không dùng một thành tựu để phủ nhận mọi bất cập và không dùng một hạn chế để xoá bỏ toàn bộ giá trị.

GV đưa ba nhận định để HS phân loại vào cột Đóng góp hoặc Giới hạn:

• Chế độ quân chủ có giới hạn đẳng cấp.
• Văn minh khẳng định sức sống dân tộc và khả năng giữ bản sắc.
• Khoa học kĩ thuật có những hạn chế lịch sử.
  Câu hỏi: Vì sao không nên nói “toàn bộ văn minh chỉ có giá trị” hoặc “toàn bộ văn minh không có giá trị”?

Bảng hai cột trên bảng lớp:

• Đóng góp: khẳng định sức sống dân tộc, khả năng giữ bản sắc và tiếp nhận tinh hoa; là cơ sở quan trọng của văn hoá Việt Nam hiện nay.
• Giới hạn: chế độ quân chủ có giới hạn đẳng cấp; giáo dục không mở đồng đều; khoa học kĩ thuật có những hạn chế lịch sử.
  Nguyên tắc đánh giá: nhìn cả đóng góp lẫn hoàn cảnh; không dùng một thành tựu phủ nhận mọi bất cập và không dùng một hạn chế xoá bỏ toàn bộ giá trị.

Vận dụng kiến thức để trả lời trắc nghiệm, đúng – sai và ghép nối; phân biệt được nhận định có căn cứ trong bài với suy diễn không có căn cứ.

HS làm bốn bài tập:

1. Chọn đáp án đúng về cơ sở của văn minh Đại Việt: A. Gìn giữ văn hoá và bản sắc trong thời Bắc thuộc; B. Xoá sạch mọi truyền thống bản địa; C. Chỉ vay mượn từ một nước; D. Chờ đến năm 1858 mới độc lập.
2. Ghép các mốc năm với sự kiện: 1070; 1075; 1076 với các mục: Lập Văn Miếu; Khoa thi Nho học đầu tiên thời Lý; Lập Quốc Tử Giám.
3. Đúng hay sai: “Tên văn minh Đại Việt có nghĩa mọi triều đại thế kỉ X – XIX đều dùng cùng quốc hiệu.”
4. Chọn đúng hai nhận định có căn cứ về Đại Việt: A. Quốc hiệu không thay đổi ở mọi triều đại từ thế kỉ X đến XIX; B. Gìn giữ bản sắc trong Bắc thuộc và tiếp thu có chọn lọc có thể bổ sung nhau; C. Mọi bia tiến sĩ tại Văn Miếu đều được dựng năm 1076; D. Mốc 1070 lập Văn Miếu khác mốc 1076 lập Quốc Tử Giám.
   HS làm cá nhân 4 phút, đổi chéo kiểm tra trong cặp 2 phút, sau đó GV đối chiếu đáp án.

Đáp án:

1. Đáp án A: gìn giữ văn hoá và bản sắc trong thời Bắc thuộc là một cơ sở của văn minh Đại Việt; ba đáp án còn lại trái với nội dung bài.
2. 1070 – Lập Văn Miếu; 1075 – Khoa thi Nho học đầu tiên thời Lý; 1076 – Lập Quốc Tử Giám. Ba mốc là ba sự kiện khác nhau về đối tượng, không hoán đổi.
3. Sai. Tên khái quát nền văn minh không đồng nhất với từng quốc hiệu và mốc sử dụng nó.
4. Đáp án B và D. Tiếp thu có chọn lọc không phủ nhận bản sắc; mốc 1070 và 1076 là hai sự kiện khác nhau. Đáp án A sai vì quốc hiệu thay đổi qua các triều; đáp án C sai vì không có căn cứ cho rằng mọi bia được dựng năm 1076.

Vận dụng kiến thức để lập bộ nhận định – căn cứ – giới hạn và thiết kế thẻ học tập; hiểu nguyên tắc bảo tồn cần tính xác thực và sự tham gia của cộng đồng.

Nhóm 4 HS thực hiện hai việc:
(1) Hoàn thành Phiếu học tập số 2: lập ba hàng nhận định – căn cứ – giới hạn từ nội dung bài, dùng chứng cứ có trong bài và không biến tình huống minh hoạ thành quan sát thực tế.
(2) Thiết kế một thẻ học tập gồm tiêu đề, ba ý kiến thức, một lưu ý tránh nhầm và một câu hỏi cần tìm hiểu tiếp.
Nhóm đọc mục Kế hoạch bảo tồn có đầu ra và đề xuất mẫu cho lớp học: chọn bia tiến sĩ; đọc nguồn của đơn vị quản lí; làm thẻ giới thiệu khoảng 200 chữ về chức năng và ý nghĩa khuyến học; kiểm tra niên đại với giáo viên; chỉ dùng ảnh có phép; công bố kèm nguồn; thu phản hồi về độ rõ và tính chính xác. Không chạm, tô, dập bia khi chưa được phép. Đây là kế hoạch mẫu, không phải kết quả khảo sát thực địa.

Phiếu học tập số 2 (mẫu) gồm ba hàng:

• Nhận định: bản sắc được giữ qua thời Bắc thuộc là một cơ sở của Đại Việt. Căn cứ: cộng đồng duy trì tiếng nói, làng xã và tập quán. Giới hạn: bài không mô tả mức độ giữ gìn ở từng nơi, từng thời điểm.
• Nhận định: tiếp thu có chọn lọc và độc lập tự chủ cùng thúc đẩy sáng tạo. Căn cứ: nhà nước chủ động chọn lọc chữ viết, tư tưởng, mô hình tổ chức; chữ Nôm là sản phẩm sáng tạo. Giới hạn: không khẳng định mọi yếu tố đều được tiếp nhận nguyên vẹn.
• Nhận định: bảo tồn cần tính xác thực và sự tham gia cộng đồng. Căn cứ: quy trình chọn bia, đọc nguồn của đơn vị quản lí, kiểm tra niên đại, công bố kèm nguồn. Giới hạn: kế hoạch chỉ là mẫu, chưa có khảo sát thực địa.
  Thẻ học tập (mẫu): tiêu đề Văn minh Đại Việt; ba ý kiến thức gồm gìn giữ bản sắc thời Bắc thuộc là cơ sở quan trọng, độc lập tự chủ và giao lưu cùng thúc đẩy sáng tạo, bảo tồn cần tính xác thực và sự tham gia cộng đồng; lưu ý: tên khái quát nền văn minh không đồng nhất với từng quốc hiệu và mốc sử dụng nó; câu hỏi tiếp nối: Phân tích vì sao tư liệu về bia tiến sĩ cần được đối chiếu với nguồn của đơn vị quản lí?