Giáo án Môi trường và tài nguyên thiên nhiên

Huy động kiến thức nền của HS về môi trường và tài nguyên; dẫn dắt HS vào nhiệm vụ phân biệt hai khái niệm này.

HS kể tên 3 thứ mà con người lấy từ thiên nhiên hằng ngày (ví dụ: nước sinh hoạt, gỗ, khoáng sản, năng lượng gió) và 2 thứ môi trường tiếp nhận từ hoạt động sản xuất (ví dụ: khí thải, nước thải). GV đặt câu hỏi: “Nước trong giếng nhà em có phải lúc nào cũng dùng được không? Vì sao?”

Danh sách các thứ HS kể tên được; HS nêu được ý ban đầu: môi trường bao quanh con người và cung cấp nhiều thứ; không phải thứ gì trong tự nhiên cũng dùng được ngay nên cần xét đến khả năng sử dụng và khả năng tiếp nhận.

HS nêu được nội dung cốt lõi của môi trường, tài nguyên thiên nhiên và giải thích được vì sao không phải mọi vật trong tự nhiên đều là tài nguyên.

Cặp đôi đọc phần kiến thức về môi trường và tài nguyên trong tài liệu, trả lời ba câu hỏi trong Phiếu học tập số 1, phần A: (1) Môi trường gồm những yếu tố nào và tác động đến đời sống, sản xuất như thế nào? (2) Môi trường sống cung cấp những gì và khả năng tiếp nhận của môi trường có giới hạn không? (3) Vì sao “không phải mọi vật trong tự nhiên đều đã là tài nguyên khai thác được”? Cho ví dụ về một điều kiện lịch sử hoặc công nghệ làm một vật trở thành tài nguyên.

Kiến thức HS rút ra: Môi trường gồm yếu tố tự nhiên và nhân tạo bao quanh, tác động đến đời sống và sản xuất; môi trường sống cung cấp không gian, tài nguyên, chứa và phân hủy một phần chất thải, lưu giữ thông tin; khả năng tiếp nhận có giới hạn. Tài nguyên thiên nhiên là thành phần tự nhiên có thể sử dụng cho mục đích con người trong điều kiện lịch sử, công nghệ cụ thể; một vật chỉ là tài nguyên khi con người có điều kiện khai thác và sử dụng được. Ví dụ dự kiến: dầu mỏ trước khi có công nghệ khai thác chưa được coi là tài nguyên sử dụng rộng rãi.

HS phân biệt được tài nguyên tái tạo, không tái tạo, nguồn năng lượng dòng và giải thích được khái niệm sức chịu tải; hiểu tái tạo phụ thuộc tốc độ phục hồi.

Nhóm 4 HS dùng kĩ thuật mảnh ghép: mỗi HS đọc một nội dung (tái tạo; không tái tạo; nguồn năng lượng dòng; sức chịu tải), sau đó về nhóm chia sẻ. Cả nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần B: (1) Nêu đặc điểm của tài nguyên tái tạo, không tái tạo, nguồn năng lượng dòng. (2) Vì sao khai thác vượt khả năng tái sinh vẫn làm cạn kiệt tài nguyên tái tạo? (3) Vì sao tài nguyên không tái tạo cần tiết kiệm, tái chế và thay thế phù hợp? (4) Sức chịu tải là gì?

Kiến thức HS rút ra: Tài nguyên tái tạo có khả năng phục hồi trong điều kiện phù hợp, nhưng cần thời gian và điều kiện; khai thác vượt tái sinh vẫn làm suy giảm, cạn kiệt. Tài nguyên không tái tạo hình thành chậm trong thang thời gian địa chất nên cần tiết kiệm, tái chế và thay thế. Nguồn năng lượng dòng như nắng, gió không cạn theo cách tích lũy mà luôn có dòng chảy. Sức chịu tải là giới hạn khả năng tiếp nhận hoặc duy trì hệ thống. Tái tạo phụ thuộc tốc độ phục hồi.

HS vận dụng kiến thức để nhận định đúng sai, chọn đáp án và tính lượng tài nguyên còn lại trong mô hình; sửa được quan niệm sai.

Cặp đôi làm Phiếu học tập số 2 gồm các câu: (1) Nhận định đúng về tài nguyên tái tạo là gì? A. Không bao giờ cạn; B. Chỉ gồm khoáng sản; C. Không cần quản lí; D. Có thể suy thoái nếu khai thác vượt phục hồi. (2) Chọn hai nhận định đúng: A. Môi trường có sức chịu tải giới hạn; B. Mọi tài nguyên tái tạo vô hạn; C. Tái tạo phụ thuộc tốc độ phục hồi; D. Nước nhiều luôn đồng nghĩa đủ nước sạch. (3) Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Môi trường có sức chịu tải giới hạn; b) Tái tạo phụ thuộc tốc độ phục hồi; c) Mọi tài nguyên tái tạo vô hạn; d) Nước nhiều luôn đồng nghĩa đủ nước sạch. (4) Kho tài nguyên mô hình có 100 đơn vị, khai thác 12 và phục hồi 7 trong kì. Cuối kì còn bao nhiêu đơn vị?

Đáp án: (1) D – nguồn tái tạo cần thời gian và điều kiện phục hồi; lấy nhanh hơn tái sinh làm suy giảm hoặc cạn kiệt. (2) A và C là hai nhận định đúng; B và D là quan niệm sai. (3) a) Đ; b) Đ; c) S; d) S. (4) $100-12+7=95$ đơn vị, suy giảm 5 đơn vị. HS sửa câu c) thành: “Tái tạo chỉ khi khai thác không vượt tốc độ phục hồi”.

HS vận dụng kiến thức về phân loại tài nguyên, sức chịu tải và giới hạn kết luận để đánh giá một tài nguyên thực tế ở địa phương.

Nhiệm vụ: chọn một tài nguyên ở địa phương (ví dụ nước giếng, rừng, đất canh tác, nguồn năng lượng gió hoặc nắng) và trả lời: (1) Tài nguyên đó thuộc nhóm nào: tái tạo, không tái tạo hay nguồn năng lượng dòng? (2) Nếu khai thác nhanh hơn khả năng phục hồi thì điều gì xảy ra? (3) Cần đề xuất một biện pháp sử dụng hợp lí và nêu rõ giới hạn của kết luận (vì sao chưa đủ dữ liệu để kết luận chắc chắn).

Bài viết ngắn 5–7 dòng gồm: tên tài nguyên, nhóm tài nguyên, nhận định về nguy cơ suy giảm nếu khai thác vượt phục hồi, một biện pháp đề xuất (tiết kiệm, tái chế, thay thế hoặc giới hạn khai thác) và một câu nêu giới hạn kết luận. Ví dụ dự kiến: “Nước giếng thuộc tài nguyên tái tạo; nếu bơm nhanh hơn nước ngầm được bổ sung thì mực nước sẽ hạ xuống. Em đề xuất tiết kiệm nước và kiểm tra chất lượng định kì. Kết luận này chỉ dựa trên quan sát, chưa có số liệu đo đạc nên chưa đủ chắc chắn.”