Giáo án Địa lí ngành thương mại và ngành tài chính ngân hàng

Huy động kiến thức nền về trao đổi hàng hóa, dịch vụ và xác định vấn đề cần giải quyết trong bài: thương mại gồm những loại nào, cán cân hàng hóa được tính thế nào.

GV nêu câu hỏi mở: “Hằng ngày, gia đình em mua hàng sản xuất ở đâu? Hàng nhập từ nước ngoài có ảnh hưởng gì đến đời sống và sản xuất trong nước?”. HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó chia sẻ nhanh với bạn bên cạnh. GV ghi các ý lên bảng và dẫn dắt vào bài: nội thương, ngoại thương và cán cân hàng hóa.

Danh sách 3–4 ví dụ HS nêu được (ví dụ: rau quả trong chợ địa phương là nội thương; điện thoại, xe máy nhập từ nước ngoài là ngoại thương). Nêu được vấn đề: xuất khẩu và nhập khẩu đều phục vụ sản xuất và tiêu dùng; cần có cách đo lường đơn giản là cán cân hàng hóa.

Nêu được khái niệm nội thương, ngoại thương, cán cân hàng hóa; tính được cán cân hàng hóa và tổng kim ngạch; hiểu xuất siêu và nhập siêu không trực tiếp cho biết lợi nhuận doanh nghiệp hay phúc lợi mọi người.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, gồm các nội dung:

• Hoàn thành bảng so sánh nội thương và ngoại thương (phạm vi trao đổi, ví dụ).
• Đọc ví dụ: Nước giả định xuất 120, nhập 105 tỉ USD. Tính cán cân hàng hóa và tổng kim ngạch.
• Trả lời câu hỏi: “Xuất siêu có trực tiếp cho biết lợi nhuận của mọi doanh nghiệp không? Vì sao?”
• Nêu lưu ý khi ghi cán cân: loại cán cân, thời gian, đơn vị.

Kiến thức HS rút ra:

• Nội thương là trao đổi trong lãnh thổ quốc gia; ngoại thương là trao đổi hàng hóa, dịch vụ giữa các quốc gia.
• Cán cân hàng hóa = xuất khẩu − nhập khẩu. Ví dụ: $\text{Cán cân hàng hóa} = 120 - 105 = 15$ tỉ USD, thặng dư.
• Tổng kim ngạch = xuất khẩu + nhập khẩu = 120 + 105 = 225 tỉ USD.
• Xuất siêu không trực tiếp cho biết lợi nhuận doanh nghiệp hay phúc lợi mọi người; khi ghi cần nêu rõ loại cán cân, thời gian và đơn vị.
• Nhập khẩu không mặc định là xấu, vì nhập khẩu phục vụ sản xuất và tiêu dùng.

Giải thích được vai trò của tài chính – ngân hàng và các nhân tố ảnh hưởng đến phân bố; nhận biết tín dụng cần hoàn trả theo điều kiện; nêu được cách sử dụng thông tin kinh tế có giới hạn.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2, gồm:

• Liệt kê 4 chức năng chính của tài chính – ngân hàng (huy động, phân phối vốn, thanh toán, quản lí rủi ro).
• Nêu 3 nhân tố ảnh hưởng đến phân bố: trung tâm kinh tế, thu nhập, hạ tầng, nhân lực, thể chế (chọn 3).
• Giải thích: “Tín dụng có phải là tiền cho không không? Vì sao?”
• Ví dụ ghi nhận: “Một nước nhập nhiều máy móc, có thể kết luận kinh tế yếu không?”

Kiến thức HS rút ra:

• Tài chính – ngân hàng huy động, phân phối vốn, thanh toán, quản lí rủi ro và hỗ trợ trao đổi.
• Phân bố ngành gắn với trung tâm kinh tế, thu nhập, hạ tầng, nhân lực và thể chế; công nghệ mở dịch vụ từ xa nhưng không loại bỏ rủi ro.
• Tín dụng cần đánh giá khả năng trả và phải hoàn trả theo điều kiện, không phải tiền cho không.
• Không thể kết luận kinh tế yếu chỉ từ việc nhập máy móc; cần xét nguồn vốn, hiệu quả, năng lực vận hành và nghĩa vụ nợ.

Vận dụng kiến thức để đánh giá nhận định, tính toán cán cân hàng hóa và sửa một nhận định sai, nêu được giới hạn kết luận.

HS làm việc cá nhân 4 phút, sau đó đổi chéo kiểm tra theo cặp. Đề gồm:

• Câu 1: Nếu xuất khẩu lớn hơn nhập khẩu, cán cân hàng hóa thế nào? A. Không thể xác định; B. Thặng dư; C. Thâm hụt; D. Luôn bằng không.
• Câu 2: Chọn hai nhận định đúng: A. Tổng kim ngạch bằng xuất cộng nhập; B. Nhập khẩu luôn làm giảm năng lực sản xuất; C. Tín dụng cần hoàn trả theo điều kiện; D. Xuất siêu bằng lợi nhuận mọi doanh nghiệp.
• Câu 3: Đánh giá Đ/S: a) Tổng kim ngạch bằng xuất cộng nhập; b) Tín dụng cần hoàn trả theo điều kiện; c) Nhập khẩu luôn làm giảm năng lực sản xuất; d) Xuất siêu bằng lợi nhuận mọi doanh nghiệp.
• Câu 4: Nước giả định xuất 120, nhập 105 tỉ USD. Cán cân hàng hóa là bao nhiêu tỉ USD?
• Câu 5: Một bạn khẳng định “Nhập khẩu luôn làm giảm năng lực sản xuất”. Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

Đáp án:

• Câu 1: B (thặng dư).
• Câu 2: A và C.
• Câu 3: a) Đ; b) Đ; c) S; d) S.
• Câu 4: $\text{Cán cân hàng hóa} = 120 - 105 = 15$ tỉ USD, thặng dư.
• Câu 5: Không đúng. Nhập khẩu máy móc và nguyên liệu phù hợp có thể bổ sung công nghệ, nâng năng lực sản xuất; ví dụ máy bảo quản nhập khẩu giúp giảm hao hụt nông sản. Hiệu quả còn tuỳ vốn, vận hành và đầu ra, không phải mọi nhập khẩu đều có lợi hoặc đều có hại.
  Gợi ý chấm câu 5 (tối đa 1 điểm): 0,25 điểm chỉ đúng chỗ sai; 0,25 điểm sửa đúng bản chất; 0,25 điểm giải thích quan hệ; 0,25 điểm ví dụ hoặc giới hạn hợp lí.

Vận dụng kiến thức đã học để phân tích một tình huống thực tế giả định, nêu được kết luận và giới hạn của kết luận, đồng thời nêu nguyên tắc sử dụng thông tin kinh tế đáng tin cậy.

GV giao tình huống: “Một bản tin nêu: năm nay nước A xuất khẩu 80 tỉ USD, nhập khẩu 95 tỉ USD và kết luận nước A đang suy yếu do nhập quá nhiều. Hãy: (1) tính cán cân hàng hóa và tổng kim ngạch; (2) nêu hai điều cần biết thêm trước khi kết luận; (3) đánh giá kết luận của bản tin.”
HS trả lời ngắn vào phiếu nháp hoặc vở, sau đó trình bày trước lớp.

Kết quả HS cần đạt:

• Cán cân hàng hóa = 80 − 95 = −15 tỉ USD (thâm hụt); tổng kim ngạch = 80 + 95 = 175 tỉ USD.
• Hai điều cần biết thêm: loại cán cân, thời gian và đơn vị; cơ cấu nhập khẩu (máy móc, nguyên liệu hay hàng tiêu dùng), nguồn vốn và hiệu quả đầu tư.
• Đánh giá: Kết luận “suy yếu” chưa đủ căn cứ, vì thâm hụt cán cân không trực tiếp cho biết tình trạng kinh tế; cần xem xét cơ cấu, giá trị gia tăng và nghĩa vụ nợ, đồng thời nêu rõ giới hạn của kết luận.