Giáo án Địa lí ngành nông nghiệp

Tạo tình huống để HS nhận ra sản lượng phụ thuộc vào diện tích và năng suất, từ đó xác định nhiệm vụ của bài học.

GV nêu ví dụ giả định: một ruộng 20 ha, năng suất 5 tấn/ha. HS tính sản lượng và trả lời câu hỏi: Muốn sản lượng tăng thì có những cách nào? Kể tên các nhóm sản phẩm chính của nông nghiệp mà em biết.

Sản lượng = $20 \times 5 = 100$ tấn. HS nêu được hai cách làm sản lượng tăng là mở rộng diện tích hoặc tăng năng suất. HS kể được hai ngành chính là trồng trọt và chăn nuôi. Nhiệm vụ học tập: tìm hiểu cơ cấu trồng trọt, chăn nuôi và cách phân tích sản lượng của một vùng.

Nêu được cơ cấu trồng trọt; giải thích được yêu cầu sinh thái của lúa gạo, lúa mì, ngô và đặc điểm của cây công nghiệp.

HS làm việc theo kĩ thuật mảnh ghép: nhóm chuyên gia tìm hiểu một nhóm cây (lương thực, cây công nghiệp, rau quả và nhóm khác) rồi ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi trọng tâm: (1) Lúa gạo cần điều kiện nhiệt ẩm và nước như thế nào? (2) Lúa mì thích nghi phổ biến ở khí hậu nào? (3) Vì sao ngô có biên độ sinh thái rộng nhưng năng suất còn tùy giống và canh tác? (4) Cây công nghiệp gắn với yếu tố nào? (5) Vì sao không nên coi mỗi cây chỉ có một nước trồng?

• Lúa gạo: cần nhiệt và ẩm, nước phù hợp.
• Lúa mì: thích nghi phổ biến ở khí hậu ôn đới và cận nhiệt.
• Ngô: biên độ sinh thái rộng; năng suất phụ thuộc giống và cách canh tác.
• Cây công nghiệp: thường gắn với cơ sở chế biến và thị trường.
• Không coi mỗi cây chỉ trồng được ở một nước vì điều kiện tự nhiên và kĩ thuật khác nhau có thể cho phép một cây được trồng ở nhiều nơi.
  Kết luận HS rút ra: trồng trọt gồm cây lương thực, cây công nghiệp, rau quả và nhóm khác; phân bố cây trồng phụ thuộc điều kiện sinh thái và các yếu tố kinh tế.

Giải thích được các yếu tố ảnh hưởng đến chăn nuôi và vị trí phân bố của gia súc ăn cỏ, lợn, gia cầm; nêu được yêu cầu khi chuyển từ quảng canh sang thâm canh.

HS làm việc theo cặp đôi, trả lời lần lượt các câu hỏi: (1) Chăn nuôi phụ thuộc vào những yếu tố nào? (2) Vì sao gia súc ăn cỏ thường gắn với đồng cỏ hoặc nguồn thức ăn trồng? (3) Vì sao lợn, gia cầm thường gần nguồn thức ăn và thị trường lớn? (4) Chuyển từ quảng canh sang thâm canh có thể mang lại lợi ích gì và cần xử lí những vấn đề nào?

• Chăn nuôi phụ thuộc thức ăn, giống, thú y, vốn và thị trường.
• Gia súc ăn cỏ gắn đồng cỏ hoặc thức ăn trồng vì nguồn thức ăn chính là cỏ và thức ăn thô.
• Lợn, gia cầm gần nguồn thức ăn và thị trường lớn vì cần vận chuyển thức ăn và tiêu thụ sản phẩm thuận tiện.
• Thâm canh có thể tăng năng suất nhưng phải xử lí chất thải, dịch bệnh và bảo đảm phúc lợi động vật.
  Kết luận: chăn nuôi là nghề nuôi động vật để tạo sản phẩm kinh tế, chịu tác động đồng thời của nhiều yếu tố.

Vận dụng được công thức sản lượng = diện tích × năng suất; tách được ba yếu tố khi phân tích một vùng và nêu được giới hạn kết luận.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 2. Nhóm đọc bảng số liệu giả định về hai vùng A và B, tính sản lượng, so sánh và trả lời: (1) Sản lượng phụ thuộc vào những yếu tố nào? (2) Nếu hai nơi có cùng năng suất nhưng sản lượng nơi A gấp đôi nơi B thì nguyên nhân có thể là gì? (3) Cần thêm những chỉ tiêu nào trước khi đánh giá hiệu quả kĩ thuật?

• Công thức: sản lượng = diện tích gieo trồng × năng suất.
• Ví dụ trong phiếu: 10 ha × 5 tấn/ha = 50 tấn; mở rộng lên 20 ha với cùng 5 tấn/ha thì sản lượng là 100 tấn; năng suất không đổi nhưng sản lượng vẫn tăng.
• Khi cùng năng suất mà sản lượng gấp đôi, nguyên nhân có thể là diện tích gấp đôi, chưa thể kết luận kĩ thuật tốt hơn.
• Cần so sánh thêm diện tích, số vụ, chi phí, chất lượng và tác động môi trường.
  Kết luận HS rút ra: sản lượng tăng có thể do một hoặc nhiều yếu tố; cần tách các yếu tố trước khi kết luận.

Củng cố kiến thức về cơ cấu trồng trọt, chăn nuôi và phép tính sản lượng; nhận biết đúng sai của các nhận định thường gặp.

HS làm bài tập sau (có thể làm trên Phiếu hoặc vở, đồng thời dùng bài tập tương tác trên NeoEdu nếu lớp có thiết bị):
(1) Yếu tố trực tiếp quan trọng với phân bố chăn nuôi là gì? A. Cơ sở thức ăn; B. Chỉ kinh độ; C. Chỉ số đảo; D. Chỉ độ cao cảng.
(2) Chọn hai nhận định đúng về địa lí ngành nông nghiệp: A. Sản lượng phụ thuộc diện tích và năng suất; B. Sản lượng tăng luôn do năng suất tăng; C. Chăn nuôi cần kiểm soát dịch và chất thải; D. Mỗi cây chỉ trồng được tại một quốc gia.
(3) Đánh giá từng nhận định: a) Sản lượng phụ thuộc diện tích và năng suất; b) Chăn nuôi cần kiểm soát dịch và chất thải; c) Sản lượng tăng luôn do năng suất tăng; d) Mỗi cây chỉ trồng được tại một quốc gia.
(4) Ghép: Lương thực; Cây công nghiệp; Chăn nuôi với đặc trưng phân biệt tương ứng.
(5) Điền khuyết: Nhóm cây cung cấp nguồn tinh bột chủ yếu: {{1}}; nhóm cây cung cấp nguyên liệu chế biến: {{2}}.
(6) Ruộng giả định 20 ha, năng suất 5 tấn/ha. Sản lượng bằng bao nhiêu tấn?

Đáp án:
(1) A. Cơ sở thức ăn cung cấp năng lượng và dinh dưỡng cho vật nuôi nên là nhân tố trực tiếp của chăn nuôi; kinh độ hay số đảo riêng lẻ không quyết định nguồn thức ăn.
(2) A và C. Sản lượng phụ thuộc diện tích và năng suất; chăn nuôi cần kiểm soát dịch và chất thải. B sai vì sản lượng còn phụ thuộc diện tích; D sai vì một cây có thể được trồng ở nhiều nước.
(3) a) Đúng. b) Đúng. c) Sai, vì sản lượng còn phụ thuộc diện tích; ví dụ mở rộng diện tích với cùng năng suất vẫn làm sản lượng tăng. d) Sai, vì điều kiện sinh thái và kĩ thuật cho phép một cây được trồng ở nhiều nước.
(4) Lương thực – nhóm cây cung cấp nguồn tinh bột chủ yếu; Cây công nghiệp – nhóm cây cung cấp nguyên liệu chế biến; Chăn nuôi – nuôi động vật để tạo sản phẩm kinh tế.
(5) {{1}} = Lương thực; {{2}} = Cây công nghiệp.
(6) 20 × 5 = 100 tấn.

Vận dụng kiến thức để phân tích tình huống thực tế, đánh giá nhận định và đề xuất chỉ tiêu cần so sánh trước khi kết luận về hiệu quả kĩ thuật.

Tình huống: Hai nơi A và B cùng năng suất lúa, sản lượng nơi A cao gấp đôi nơi B. Một bạn khẳng định: 'Sản lượng tăng luôn do năng suất tăng' và cho rằng kĩ thuật ở A tốt gấp đôi. HS trả lời: (1) Có thể kết luận kĩ thuật A tốt gấp đôi không? (2) Sửa lại nhận định của bạn, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

(1) Không. Với cùng năng suất, sản lượng cao gấp đôi có thể do diện tích gieo trồng gấp đôi; cần so sánh diện tích, số vụ, chi phí, chất lượng và tác động môi trường trước khi đánh giá hiệu quả kĩ thuật.
(2) Nhận định đúng: 'Sản lượng tăng có thể do diện tích tăng hoặc năng suất tăng hoặc cả hai.' Giải thích: sản lượng = diện tích × năng suất. Ví dụ: 10 ha × 5 tấn/ha = 50 tấn; mở lên 20 ha, năng suất vẫn 5 tấn/ha thì được 100 tấn, sản lượng tăng nhưng năng suất không đổi.
Gợi ý chấm: đúng bản chất và có lập luận bằng công thức được tối đa; chấp nhận diễn đạt khác đúng bản chất.