Giáo án Vai trò, đặc điểm, các nhân tố ảnh hưởng tới phát triển và phân bố nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về nguồn cung thực phẩm và nhận ra đối tượng đặc thù của nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản; xác định vấn đề cần tìm hiểu.

GV trình chiếu hình ảnh (hoặc mô tả) một bữa ăn gia đình và một sản phẩm gỗ, hải sản; đặt câu hỏi: (1) Những sản phẩm này có nguồn gốc từ ngành nào? (2) Vì sao cùng một loại cây trồng nhưng vụ thu hoạch lúc được lúc không? (3) Đất, rừng, mặt nước có thể khai thác mãi không? HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó chia sẻ theo cặp.

Các câu trả lời dự kiến: (1) Nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản. (2) Cây trồng, vật nuôi, thủy sản là cơ thể sống nên phụ thuộc chu kì sinh học, thời tiết, mùa vụ. (3) Đất, rừng, mặt nước là tư liệu sản xuất có hạn, không mở rộng vô hạn. GV ghi tên bài và 3 câu hỏi cần trả lời lên bảng.

Nêu được vai trò của ngành và giải thích được ba đặc điểm: đối tượng là cơ thể sống, tư liệu sản xuất không thể mở rộng vô hạn, sản xuất phân tán nhưng có thể liên kết quy mô lớn.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc mục Kiến thức và cơ chế địa lí trong SGK, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A và B). Đồng thời GV có thể chiếu trang bài học NeoEdu để HS đối chiếu. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Kể tên các vai trò của ngành. (2) Vì sao đối tượng là cơ thể sống làm sản xuất chịu chi phối của mùa vụ? (3) Vì sao đất, rừng, mặt nước không thể mở rộng vô hạn? (4) Đặc điểm phân tán có làm ngành không thể liên kết quy mô lớn không? Nhóm ghi kết quả vào ô trung tâm và ô xung quanh của khăn trải bàn.

Kết quả dự kiến của nhóm (ghi trên khăn trải bàn):

• Vai trò: cung cấp lương thực, thực phẩm, nguyên liệu, việc làm và dịch vụ hệ sinh thái.
• Đối tượng là cơ thể sống: sản xuất chịu chi phối của chu kì sinh học, tính mùa vụ và điều kiện tự nhiên, nên điều kiện tự nhiên có vai trò nổi bật.
• Tư liệu sản xuất (đất, rừng, mặt nước) quan trọng nhưng không thể mở rộng vô hạn.
• Sản xuất phân tán không đồng nghĩa với không thể liên kết quy mô lớn; có thể tổ chức liên kết để tạo quy mô.
  Kiến thức HS rút ra: Ngành có vai trò đa dạng; ba đặc điểm trên quyết định cách tổ chức sản xuất.

Giải thích được sự phân bố nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản chịu tác động đồng thời của nhiều nhân tố; phân biệt vai trò của thị trường và khí hậu; nêu được yêu cầu về an ninh thực phẩm, truy xuất, môi trường.

HS học theo mô hình mảnh ghép 3 nhóm chuyên sâu, mỗi nhóm đọc một đoạn nội dung: nhóm 1 – nhóm nhân tố tự nhiên (nhiệt, ẩm, đất, nước, giống); nhóm 2 – nhóm nhân tố kinh tế – xã hội (lao động, vốn, khoa học, thị trường, chính sách); nhóm 3 – giới hạn và yêu cầu phát triển (khí hậu đặt giới hạn sinh thái; an ninh thực phẩm, truy xuất, môi trường; khai thác quá mức làm giảm khả năng sản xuất lâu dài). Sau đó nhóm chuyên sâu quay về nhóm gốc để chia sẻ. Câu hỏi: Nhân tố nào định hướng loại sản phẩm? Nhân tố nào đặt giới hạn? Vì sao không được suy một nhân tố thành nguyên nhân duy nhất? Hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần C).

Kết quả dự kiến:

• Phân bố chịu tác động đồng thời của nhiệt, ẩm, đất, nước, giống, lao động, vốn, khoa học, thị trường và chính sách.
• Thị trường định hướng loại sản phẩm; công nghệ điều chỉnh mùa vụ và năng suất; khí hậu đặt các giới hạn sinh thái.
• Phát triển cần bảo đảm an ninh thực phẩm, truy xuất và môi trường; khai thác quá mức có thể làm giảm khả năng sản xuất lâu dài.
• Không thể dựa vào một vụ tốt để khẳng định rủi ro đã biến mất.
  Kiến thức HS rút ra: Phân bố là kết quả tổng hợp nhiều nhân tố, trong đó thị trường và khí hậu có vai trò khác nhau; kết luận cần nêu rõ giới hạn.

Củng cố kiến thức về đặc điểm, nhân tố và thuật ngữ; phân biệt nhận định đúng, sai và giải thích được vì sao.

HS làm bài tập 2, 3, 4, 5, 6 trong Phiếu học tập số 2 (làm cá nhân 4 phút, sau đó đối chiếu nhóm đôi). Có thể dùng bài tập tương tác trên NeoEdu để kiểm tra nhanh. Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao đáp án này đúng? Nhận định nào vi phạm cơ chế đã học?

Đề và đáp án:

• Bài 2: Đặc điểm nổi bật do đối tượng sản xuất là cơ thể sống là gì? A. Không cần nước; B. Không có mùa vụ; C. Không bị sâu bệnh; D. Tuân theo chu kì sinh học. Đáp án: D. Cơ thể sống sinh trưởng theo chu kì sinh học nên sản xuất cần tuân theo mùa vụ, giống và điều kiện sống; không thể coi là vật liệu vô sinh.
• Bài 3: Chọn hai nhận định đúng: A. Điều kiện tự nhiên tác động mạnh; B. Khoa học loại bỏ hoàn toàn giới hạn sinh thái; C. Thị trường định hướng sản phẩm; D. Tăng sản lượng luôn bền vững. Đáp án: A, C.
• Bài 4: Đánh giá đúng/sai: a) Điều kiện tự nhiên tác động mạnh – Đ; b) Thị trường định hướng sản phẩm – Đ; c) Khoa học loại bỏ hoàn toàn giới hạn sinh thái – S; d) Tăng sản lượng luôn bền vững – S. Lưu ý không suy một nhân tố thành nguyên nhân duy nhất.
• Bài 5: Ghép thuật ngữ: Mùa vụ – Thời gian sản xuất gắn nhịp sinh học và khí hậu; Năng suất – Sản lượng trên một đơn vị diện tích; Hàng hóa – Sản phẩm chủ yếu hướng trao đổi thị trường.
• Bài 6: Điền thuật ngữ: Thời gian sản xuất gắn nhịp sinh học và khí hậu: Mùa vụ; Sản lượng trên một đơn vị diện tích: Năng suất.
  Kiến thức HS rút ra: Phân biệt rõ thuật ngữ và các nhận định đúng, sai về vai trò của thị trường, khí hậu và khoa học.

Vận dụng công thức tính năng suất từ số liệu; giải thích được vì sao vùng phù hợp sinh thái vẫn có thể chưa hình thành vùng hàng hóa và sửa được nhận định sai.

HS làm bài tập 7, 8, 9 trong Phiếu học tập số 2. Bài 7 tính toán; bài 8 và 9 làm tự luận ngắn. Câu hỏi GV đặt ra: Năng suất được tính như thế nào? Vì sao phù hợp sinh thái chưa đủ để có vùng hàng hóa? Nhận định “Khoa học loại bỏ hoàn toàn giới hạn sinh thái” cần sửa như thế nào?

Đề và đáp án:

• Bài 7: Trang trại giả định thu 60 tấn trên 10 ha. Năng suất bằng bao nhiêu tấn/ha? Đáp án: $60 : 10 = 6$ tấn/ha.
• Bài 8: Giải thích vì sao vùng đất phù hợp vẫn có thể chưa hình thành vùng nông nghiệp hàng hóa. Đáp án gợi ý: Phù hợp sinh thái chỉ là khả năng. Thiếu đường vận chuyển, bảo quản, hợp đồng tiêu thụ, vốn hoặc kĩ thuật có thể làm sản phẩm không bán được với giá bù chi phí. Cần tổ chức chuỗi và kiểm soát môi trường, không chỉ mở rộng diện tích.
• Bài 9: Sửa nhận định “Khoa học loại bỏ hoàn toàn giới hạn sinh thái”. Đáp án gợi ý: Không đúng. Công nghệ có thể cải thiện giống, tưới và bảo quản nhưng cơ thể sống vẫn có giới hạn về nhiệt, nước, dinh dưỡng và dịch bệnh. Ví dụ tưới tiết kiệm không tạo nguồn nước vô hạn; phải xét chi phí và sức chịu tải sinh thái.
  Kiến thức HS rút ra: Năng suất = sản lượng chia diện tích; phù hợp sinh thái là điều kiện cần, chưa đủ để thành hàng hóa.

Vận dụng kiến thức về vai trò, đặc điểm và nhân tố để đánh giá khả năng phát triển một vùng giả định; sử dụng chứng cứ và nêu giới hạn kết luận.

GV đưa tình huống: “Vùng A có đất phù hợp, nguồn nước ổn định và nhiều hộ nông dân muốn trồng một loại cây. Năm trước, vụ thu hoạch đạt năng suất cao nhưng sản phẩm bán không hết, giá thấp.” Nhóm trả lời các câu hỏi: (1) Năng suất vụ trước là bao nhiêu nếu thu 120 tấn trên 25 ha? (2) Vì sao vụ tốt không khẳng định rủi ro đã biến mất? (3) Nên đề xuất ba giải pháp gì để vùng A có thể hình thành vùng hàng hóa? (4) Nêu một giới hạn của kết luận của nhóm. Bài này có thể giao về nhà hoàn thiện.

Kết quả dự kiến:

• (1) $120 : 25 = 4{,}8$ tấn/ha.
• (2) Một vụ tốt chỉ là một mẫu chứng cứ; còn thiếu bảo quản, chuỗi tiêu thụ, hợp đồng, vốn và biến động thị trường nên rủi ro chưa được loại trừ.
• (3) Giải pháp dự kiến: tổ chức liên kết sản xuất và hợp đồng tiêu thụ; đầu tư bảo quản và giao thông; kiểm soát môi trường và truy xuất nguồn gốc.
• (4) Giới hạn: kết luận chỉ dựa trên một vụ và số liệu giả định, chưa đủ để khẳng định xu hướng lâu dài.
  Kiến thức HS rút ra: Đánh giá phát triển phải dựa trên nhiều nhân tố và nêu rõ giới hạn của chứng cứ.