Giáo án Một số phương pháp biểu hiện các đối tượng địa lí trên bản đồ

Huy động vốn hiểu biết về bản đồ và tạo tình huống để HS nhận ra một chấm trên bản đồ không nhất thiết là một ngôi nhà.

GV chiếu bản đồ giả định khu phố có các chấm đen dày đặc ở vùng A và câu hỏi: “Mỗi chấm trên bản đồ này là gì? Vì sao em không chắc chắn chấm đó là một ngôi nhà?”. HS đọc nhanh chú giải (nếu có) và trả lời cá nhân trong 1 phút.

Mỗi HS nêu được: chấm có thể đại diện cho một số lượng do chú giải quy định, không nhất thiết là một ngôi nhà; cần đọc chú giải trước khi kết luận. Từ đó xác định nhiệm vụ bài học là tìm hiểu các phương pháp biểu hiện đối tượng địa lí trên bản đồ.

Giải thích được cơ chế biểu hiện đối tượng điểm, đường chuyển động và phạm vi phân bố; phân biệt ba thuật ngữ cơ bản.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1, phần A: đọc đoạn bài giảng về kí hiệu, đường chuyển động và khoanh vùng; ghép từng thuật ngữ với đặc trưng phân biệt và điền vào bảng. Sau đó HS xem phần ví dụ trên trang bài học NeoEdu để đối chiếu.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Kí hiệu nhà máy khác kí hiệu đường chuyển động ở điểm nào? (2) Vì sao mũi tên và độ rộng của nó cho biết hướng và lượng di chuyển? (3) Khoanh vùng khác chấm điểm ở chỗ nào?

Bảng hoàn chỉnh trong Phiếu học tập số 1 (phần A):

• Kí hiệu: đặt tại vị trí cụ thể để thể hiện đối tượng điểm như mỏ, nhà máy, trường học; hình dạng phân biệt loại, kích thước biểu thị quy mô theo chú giải.
• Đường chuyển động: mũi tên thể hiện hướng di chuyển; độ rộng có thể biểu thị lượng di chuyển theo chú giải.
• Khoanh vùng: xác định phạm vi phân bố của một đối tượng như vùng rừng, cây trồng; ranh giới có thể chuyển tiếp.
  Kết luận HS rút ra: kí hiệu thể hiện đối tượng ở vị trí cụ thể; không suy diện tích nhà máy thực từ diện tích kí hiệu đã phóng đại.

Giải thích được chấm điểm cần giá trị quy ước; biết kiểm tra tên, thời gian, lãnh thổ và chú giải trước khi so sánh.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phần B. Cặp đôi đọc bản đồ giả định: mỗi chấm ứng với 200 người; vùng A có 15 chấm. Hai bạn thảo luận: (1) Vì sao không được coi mỗi chấm là một ngôi nhà? (2) Trước khi so sánh hai vùng trên bản đồ, cần kiểm tra những gì? (3) Vì sao màu đậm không luôn có nghĩa là “nhiều hơn”?

Phiếu học tập số 1 (phần B) có nội dung:

• Chấm điểm biểu hiện đối tượng phân tán bằng chấm có giá trị quy ước; ở bản đồ này mỗi chấm = 200 người, nên vùng A biểu hiện $15 \times 200 = 3000$ người (dữ liệu giả định).
• Không mặc nhiên mỗi chấm là một ngôi nhà; ý nghĩa do chú giải quy định.
• Trước khi so sánh cần kiểm tra tên, thời gian, lãnh thổ và chú giải.
• Màu đậm chỉ có nghĩa “nhiều hơn” khi chú giải quy định như vậy.

Vận dụng kiến thức để chọn đúng phương pháp, nhận định đúng sai và tính toán từ chấm quy ước.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, gồm các câu: (1) Phương pháp phù hợp nhất để biểu hiện hướng di cư là gì? A. Khoanh vùng loại đất; B. Đường đồng cao; C. Kí hiệu đường chuyển động; D. Chấm điểm chỉ số dân. (2) Chọn hai nhận định đúng: A. Kí hiệu thể hiện đối tượng ở vị trí cụ thể; B. Mọi chấm luôn là một nhà ở; C. Chấm điểm cần giá trị quy ước cho mỗi chấm; D. Màu đậm luôn thể hiện giá trị lớn hơn. (3) Bản đồ giả định: mỗi chấm ứng với 200 người, vùng A có 15 chấm. Vùng A biểu hiện bao nhiêu người? (4) Một bạn khẳng định: “Mọi chấm luôn là một nhà ở”. Hãy sửa nhận định và nêu một điều kiện giới hạn.

Đáp án:
(1) C – kí hiệu đường chuyển động dùng mũi tên để biểu hiện hướng di cư; độ rộng có thể biểu hiện lượng theo chú giải.
(2) A và C – kí hiệu thể hiện đối tượng ở vị trí cụ thể; chấm điểm cần giá trị quy ước cho mỗi chấm. B và D không đúng.
(3) $15 \times 200 = 3000$ người (dữ liệu giả định, không phải điều tra dân số).
(4) Sửa: ý nghĩa mỗi chấm do chú giải quy định; trong bản đồ chấm điểm mô hình, một chấm có thể đại diện 200 người nên 15 chấm biểu diễn 3000 người, không phải 15 ngôi nhà. Điều kiện giới hạn: chỉ đúng khi chú giải ghi mỗi chấm là một nhà.

Vận dụng các phương pháp đã học để thiết kế chú giải cho bản đồ thực tế giả định và nêu giới hạn kết luận.

Nhiệm vụ: Thiết kế chú giải cho bản đồ trường học, luồng học sinh và vùng cây xanh của một khu phố giả định. Yêu cầu: chọn kí hiệu điểm cho trường; mũi tên cho luồng học sinh, độ rộng tương ứng 50 lượt; mảng màu cho vùng cây xanh; ghi rõ thời điểm giả định và nêu một điều không thể suy ra từ bản đồ này. Nhiệm vụ về nhà: vẽ bản đồ khu phố nơi em ở, có ít nhất một kí hiệu điểm, một đường chuyển động và một khoanh vùng, kèm chú giải.

Chú giải mẫu HS có thể nêu:

• Hình vuông: trường học (kí hiệu điểm, vị trí cụ thể).
• Mũi tên: luồng học sinh; độ rộng ứng với 50 lượt học sinh/ngày giả định.
• Mảng xanh: vùng cây xanh (khoanh vùng).
• Thời điểm: giờ tan học giả định; không dùng diện tích hình vuông để tính diện tích thực của trường.
  Kết luận giới hạn: bản đồ không cho biết số học sinh thực tế của trường.