Giáo án Bài 1. Môn Địa lí với định hướng nghề nghiệp

HS nhận ra một vấn đề thực tế cần cả tri thức tự nhiên lẫn kinh tế – xã hội để giải thích, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV trình chiếu bản đồ địa hình khu vực ven sông có tuyến đê và khu dân cư, rồi nêu hai câu hỏi:

• Câu 1: Khu dân cư thấp hơn tuyến đê có chắc chắn sẽ ngập không? Vì sao?
• Câu 2: Nếu phải chọn nơi xây kho hàng ở khu vực này, em cần biết thêm những thông tin gì?

HS nêu được: Câu 1 chưa đủ kết luận vì còn phụ thuộc lượng mưa, mực nước, tình trạng công trình và cách vận hành. Câu 2 cần thông tin về nền đất, nguy cơ ngập, giao thông, lao động và thị trường. Từ đó HS rút ra nhận định ban đầu: địa lí cần nhìn tổng hợp và kết luận phải có căn cứ.

HS phân biệt được địa lí tự nhiên và địa lí kinh tế – xã hội, giải thích được tính tổng hợp của môn học và vai trò của bản đồ, số liệu trong việc kết luận.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, đọc mục 1 của bài học, hoàn thành các nhiệm vụ trong phiếu (phân loại đối tượng, lấy ví dụ, giải thích tính tổng hợp qua cây hàng hóa).

Kiến thức HS rút ra:

• Địa lí tự nhiên tìm hiểu khí hậu, nước, đất, sinh vật và các quá trình tự nhiên; địa lí kinh tế – xã hội tìm hiểu dân cư, sản xuất, dịch vụ và tổ chức lãnh thổ.
• Muốn giải thích nơi trồng cây hàng hóa phải xét đồng thời đất, nước, nhiệt, lao động, thị trường và giao thông.
• Hai hiện tượng cùng xuất hiện trên bản đồ chưa đủ để kết luận nguyên nhân – kết quả; một kết luận tốt phải có địa điểm, thời kì và nguồn chứng cứ.

HS nhận biết các nhóm tri thức, công cụ địa lí phục vụ nghề nghiệp và biết đối chiếu ba cột nhiệm vụ – kiến thức – minh chứng khi tìm hiểu một nghề.

HS làm việc theo nhóm cặp đôi với Phiếu học tập số 2: liệt kê nghề và công cụ tương ứng, sau đó áp dụng ba cột đối chiếu cho sản phẩm “bản khuyến nghị tuyến tham quan sau mưa lớn” và nghề phân tích GIS.

Kiến thức HS rút ra:

• Tri thức tự nhiên hỗ trợ nông nghiệp, quản lí tài nguyên, khí tượng – thủy văn, giảm nhẹ thiên tai; tri thức dân cư, kinh tế, văn hóa hỗ trợ quy hoạch, vận tải, thương mại, du lịch.
• Trắc địa, bản đồ và GIS cần năng lực xác định vị trí, xử lí dữ liệu không gian, trình bày bản đồ.
• Lựa chọn nghề phải dựa trên ba cột: nhiệm vụ thực tế – kiến thức/công cụ cần học – minh chứng năng lực có thể tạo, không suy từ sở thích.
• Sản phẩm nghề phải nêu đoạn đã xác minh, đoạn chưa đủ thông tin, phương án thay thế và thời gian cập nhật.

HS vận dụng kiến thức về hai bộ phận địa lí, tính tổng hợp, công cụ nghề và trách nhiệm sử dụng kiến thức để làm các bài tập đã cho.

HS làm bài tập 1–5 trong thời gian 6 phút (cá nhân, sau đó đối chiếu cặp đôi); GV dùng bài tập tương tác trên NeoEdu nếu có thiết bị để kiểm tra nhanh.
Bài 1. Nhóm câu hỏi nào chủ yếu thuộc địa lí tự nhiên? A. Vì sao lao động chuyển từ nông nghiệp sang dịch vụ? B. Vì sao mạng lưới siêu thị tập trung ở đô thị? C. Vì sao khách du lịch chọn đi bằng tàu thay vì máy bay? D. Vì sao sườn đón gió và khuất gió có lượng mưa khác nhau?
Bài 2. Khi chọn địa điểm xây kho hàng, tổ hợp nào thể hiện cách tiếp cận tổng hợp? A. Chỉ so sánh chiều cao địa hình, bỏ qua hàng hóa và khách hàng. B. Chỉ đếm số dân toàn quốc, không xác định vị trí kho. C. Đánh giá nền đất, nguy cơ ngập, giao thông, lao động và thị trường cùng nhau. D. Chỉ chọn nơi rẻ nhất, không xét đường kết nối.
Bài 3. Công việc nào trực tiếp cần xử lí dữ liệu không gian bằng GIS? A. Chỉ tính lãi cho một khoản tiền không gắn với địa bàn. B. Chồng lớp vùng ngập, đường giao thông và cơ sở y tế để đề xuất điểm hỗ trợ. C. Chỉ sửa lỗi chính tả trong một lá thư không có thông tin vị trí. D. Chỉ đo thời gian phản ứng hóa học trong ống nghiệm.
Bài 4. Hai bản đồ cho thấy nơi đông dân cũng có nhiều cửa hàng. Kết luận nào có căn cứ nhất? A. Có quan hệ phân bố cần tìm hiểu thêm; bản đồ này chưa tự chứng minh nguyên nhân. B. Cửa hàng là nguyên nhân duy nhất làm dân cư tăng. C. Mật độ dân số không thể có quan hệ nào với thị trường. D. Mỗi cửa hàng luôn phục vụ cùng một số người ở mọi nơi.
Bài 5. Đánh giá các ý sau: a) Bản đồ nguy cơ cần nêu nguồn, thời điểm và giới hạn sử dụng. b) Địa lí kinh tế – xã hội không cần xét bất cứ điều kiện tự nhiên nào. c) Học sinh thích du lịch đã đương nhiên đủ điều kiện hành nghề hướng dẫn viên. d) Có thể dùng kiến thức văn hóa, lịch sử và địa lí để giải thích sự hấp dẫn của một tuyến tham quan. (Đúng/Sai)

Đáp án và giải thích ngắn:

• Bài 1: D. Mưa và tương tác gió với địa hình là vấn đề tự nhiên; ba phương án còn lại thuộc hành vi và hoạt động kinh tế – xã hội.
• Bài 2: C. Địa điểm là kết quả tương tác giữa điều kiện tự nhiên và kinh tế – xã hội, không suy ra từ một chỉ tiêu riêng lẻ.
• Bài 3: B. GIS tổ chức và phân tích các lớp dữ liệu có vị trí; yêu cầu này cần mối quan hệ không gian giữa ba lớp.
• Bài 4: A. Cùng phân bố không đồng nghĩa với quan hệ nhân quả duy nhất; cần thêm thông tin về thu nhập, giao thông, quy mô cửa hàng.
• Bài 5: a) Đúng – thời điểm và nguồn quyết định khả năng sử dụng; b) Sai – địa hình, nước, khí hậu vẫn tác động đến hoạt động xã hội; c) Sai – sở thích không thay thế đào tạo và điều kiện hành nghề; d) Đúng – giải thích tuyến tham quan cần hiểu cả môi trường và con người.

HS vận dụng kiến thức của bài để viết một lời tư vấn có căn cứ và một hàng hồ sơ nghề, thể hiện trách nhiệm và tính trung thực trong sử dụng thông tin địa lí.

HS làm cá nhân hoặc cặp đôi, hoàn thành hai nhiệm vụ:

• Nhiệm vụ 1 (tình huống 6): Một tuyến tham quan ven núi có biển cấm vào sau mưa lớn, nhưng ứng dụng vẫn đề xuất đường ngắn qua đó. Viết lời tư vấn 3–4 câu cho nhóm khách, nêu quyết định, hai nguồn cần kiểm tra và một phương án thay thế.
• Nhiệm vụ 2 (tình huống 7): Lập một hàng hồ sơ nghề cho nghề phân tích GIS, gồm: một nhiệm vụ cụ thể, hai loại dữ liệu có vị trí, một sản phẩm hoàn chỉnh và một giới hạn đạo đức hoặc chất lượng dữ liệu.

Gợi ý sản phẩm:

• Nhiệm vụ 1: Tôi không dẫn đoàn qua đoạn có biển cấm, vì đường hiển thị trên ứng dụng không xác nhận tình trạng an toàn hiện tại. Tôi kiểm tra thông báo của cơ quan quản lí đường hoặc điểm tham quan và bản tin khí tượng, cảnh báo thiên tai có thời điểm cập nhật. Nếu chưa đủ thông tin, nhóm nên chọn tuyến khác đã được thông báo an toàn, ví dụ tham quan điểm nằm ngoài khu vực có nguy cơ.
• Nhiệm vụ 2: Nhiệm vụ là đề xuất điểm cấp nước tạm khi một khu dân cư mất nước. Dữ liệu gồm vị trí và số dân các cụm dân cư; vị trí đường có thể tiếp cận và điểm cấp nước hiện có. Sản phẩm là bản đồ đề xuất hai điểm cấp nước kèm bảng khoảng cách tiếp cận, nguồn và ngày cập nhật dữ liệu. Giới hạn: sản phẩm chưa kiểm tra công suất cấp nước và tình trạng đường thực tế; không công khai dữ liệu cá nhân.