Giáo án Bài 11. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của pháp luật

Kích thích tò mò, giúp HS nhận ra không phải mọi quy định có chữ “phạt” đều là pháp luật và xác định vấn đề cần học.

GV chiếu tình huống: “Chủ quán viết quy định khách phải nộp tiền phạt 500000 đồng nếu chê món ăn. Bảng không dẫn luật và chủ quán nói mọi quy định có chữ phạt đều là pháp luật.” HS đọc thầm và trả lời nhanh hai câu hỏi: (1) Theo em, bảng này có phải là pháp luật không? (2) Căn cứ nào em dùng để trả lời?

Mỗi HS viết một câu trả lời ngắn vào vở, ví dụ: “Em nghĩ bảng này chưa phải là pháp luật vì chủ quán tự viết, không dẫn căn cứ nào.” GV ghi nhanh các ý trên bảng để làm câu hỏi định hướng cho bài học: Pháp luật là gì? Dựa vào đâu để nhận ra pháp luật?

HS nêu được khái niệm pháp luật và giải thích được ba dấu hiệu: tính quy phạm phổ biến, quyền lực bắt buộc chung, xác định chặt về hình thức.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhiệm vụ: (1) Đọc mục Khái niệm trong sách và tìm từ khóa then chốt trong định nghĩa. (2) Trả lời: Pháp luật gồm những yếu tố nào? Ai là chủ thể ban hành hoặc thừa nhận? (3) Giải thích từng dấu hiệu: tính quy phạm phổ biến, quyền lực bắt buộc chung, xác định chặt về hình thức, và nêu một ví dụ đối chiếu với tình huống quán ăn.

Kết quả nhóm trên giấy khổ lớn gồm:

• Khái niệm: Pháp luật là hệ thống quy tắc xử sự chung do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận, bảo đảm thực hiện, điều chỉnh quan hệ xã hội.
• Từ khóa then chốt: “quy tắc xử sự chung”, “Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận”, “bảo đảm thực hiện”, “điều chỉnh quan hệ xã hội”.
• Ba dấu hiệu: (a) Tính quy phạm phổ biến: quy tắc áp dụng cho một nhóm quan hệ, không dành riêng cho một người; (b) Quyền lực bắt buộc chung: được Nhà nước bảo đảm thực hiện, mọi người phải tuân theo; (c) Xác định chặt về hình thức: được thể hiện đúng thẩm quyền, trình tự và hình thức quy định.
• Kết luận: Bảng quán ăn chưa đủ các dấu hiệu trên, vì không do cơ quan có thẩm quyền ban hành và không có căn cứ pháp lí.

HS phân biệt được pháp luật với đạo đức và nội quy riêng dựa trên nguồn ban hành, thẩm quyền, hình thức và cơ chế bảo đảm thực hiện.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1 (phần B). Nhiệm vụ: (1) Đọc tình huống “không xả rác”: quy tắc này được nêu như lời khuyên đạo đức và cũng có thể là quy định pháp luật. (2) Trả lời: Vì sao hai loại quy tắc có thể cùng nội dung nhưng vẫn cần phân biệt? (3) Đưa ra năm câu hỏi kiểm tra để xem một quy định có phải pháp luật không: áp dụng cho ai, ai ban hành, hình thức, thẩm quyền, hiệu lực.

Kết quả cặp đôi gồm:

• Đáp án đúng: đáp án D, vì nguồn hình thành và cơ chế bảo đảm thực hiện của hai loại quy tắc khác nhau.
• Bảng so sánh bằng lời (liệt kê theo gạch đầu dòng): Đạo đức dựa vào lương tâm, dư luận xã hội, thói quen và sự tự giác; pháp luật do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận và được Nhà nước bảo đảm thực hiện.
• Năm câu hỏi kiểm tra: (1) Áp dụng cho ai? (2) Ai ban hành? (3) Hình thức là gì? (4) Có thẩm quyền không? (5) Có hiệu lực từ khi nào và trong phạm vi nào?
• Kết luận: Nội quy cá nhân và sở thích không tự trở thành pháp luật.

HS nêu được vai trò của pháp luật trong quản lí xã hội và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp; biết chọn hành động có căn cứ khi có tranh chấp.

GV tổ chức trò chơi “Đ hay S” nhanh theo nhóm. GV đọc lần lượt các nhận định, HS giơ thẻ Đ/S. Sau đó GV hướng dẫn HS phân tích hành động phù hợp khi khách và chủ quán có tranh chấp về giá hoặc chất lượng món ăn, dựa vào nội dung mục “Từ nhận biết đến cách thực hiện”.
Các nhận định: (a) Pháp luật giúp Nhà nước quản lí xã hội theo trật tự. (b) Pháp luật chỉ bảo vệ người có chức danh. (c) Khi tranh chấp, người dân nên giữ chứng từ, trao đổi và tìm kênh có trách nhiệm. (d) Khi tranh chấp, có thể tự lấy tài sản để bù.

Đáp án trò chơi:

• (a) Đúng: pháp luật là công cụ quản lí xã hội.
• (b) Sai: pháp luật bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mọi công dân; không phải mọi lời yêu cầu của người có chức danh đều đương nhiên hợp pháp.
• (c) Đúng: giữ chứng từ, trao đổi và tìm kênh có trách nhiệm là cách làm có căn cứ.
• (d) Sai: không tự lấy tài sản để bù, vì đó là hành động trái quy định.
  Kết luận HS rút ra: Khi có tranh chấp, dùng nguồn và kênh hợp pháp, không tự suy mức phạt và không xúc phạm người khác.

HS vận dụng khái niệm, dấu hiệu và cách phân biệt để ghép nội dung, lựa chọn đáp án và đánh giá nhận định.

HS làm việc cá nhân trong 5 phút, sau đó đổi chéo phiếu với bạn để kiểm tra. Nhiệm vụ gồm:

• Bài 1: Ghép biểu hiện với nội dung phù hợp trong tình huống quán ăn (quy phạm phổ biến, bắt buộc chung, hình thức).
• Bài 2: Chọn nhận xét đúng nhất về tình huống quán ăn (A, B, C, D).
• Bài 3: Đánh giá hai nhận định a) và b) về tính pháp lí của bảng quán ăn.
  GV chiếu đề và hướng dẫn HS đối chiếu với đáp án khi chữa bài.

Đề và đáp án:

• Bài 1: Quy phạm phổ biến – quy tắc chung cho nhóm quan hệ thuộc phạm vi; Bắt buộc chung – được Nhà nước bảo đảm theo luật; Hình thức – đúng thẩm quyền, trình tự và hình thức quy định.
• Bài 2: Đáp án D. Bảng riêng không tự trở thành quy phạm pháp luật hoặc trao thẩm quyền phạt. Nguồn ban hành, thẩm quyền và hiệu lực quyết định tính pháp lí, không phải cách đặt tên.
• Bài 3: a) Đúng: phải kiểm tra thẩm quyền và căn cứ, không chỉ tên văn bản. b) Sai: nội quy cá nhân không tự là quy phạm pháp luật; cần xem nguồn, thẩm quyền, hình thức và nội dung.
  HS tự sửa lỗi sai trong phiếu bằng bút màu khác.

HS giải thích được vì sao cùng một hành vi có thể vừa thuộc đạo đức vừa thuộc pháp luật nhưng không suy ra mọi trường hợp đều có cùng chế tài; hoàn thành phiếu kiểm thông báo.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Trả lời: Việc không xả rác có thể vừa đạo đức vừa pháp luật không? Vì sao? (2) Điền phiếu kiểm thông báo của chủ quán: ghi chủ thể ban hành, người bị yêu cầu, số tiền, căn cứ hoặc thẩm quyền đã có hay chưa, kết luận.

Đáp án và gợi ý chấm:

• Ý (1): Có, vì cùng hành vi có thể được đánh giá bằng trách nhiệm với cộng đồng và, trong điều kiện do pháp luật quy định, có thể bị xử lí theo pháp luật (0,5 điểm). Không suy ra mọi trường hợp đều có cùng chế tài (0,5 điểm).
• Phiếu kiểm thông báo: chủ thể ban hành là chủ quán; đối tượng là khách góp ý món ăn; yêu cầu nộp 500000 đồng (0,4 điểm); dữ kiện không cho thấy quy định hay thẩm quyền xử phạt hành chính dành cho chủ quán, bảng riêng không tự là quy phạm pháp luật quốc gia (0,35 điểm); kết luận: chưa có căn cứ để coi đây là quyền xử phạt hợp pháp; cần giữ chứng từ, trao đổi và hỏi kênh có trách nhiệm, không tự lấy hàng hoặc xúc phạm người khác (0,25 điểm).
  Ghi chú: không tự kết luận mức phạt hay trách nhiệm pháp lí cụ thể khi chưa đủ điều kiện và quy định áp dụng.

HS vận dụng năm câu hỏi kiểm tra để phân loại một số quy định trong đời sống; đề xuất hành động phù hợp, tôn trọng người khác và có căn cứ.

GV giao nhiệm vụ: Mỗi nhóm chọn 3 quy định thường gặp (ví dụ: nội quy lớp học, quy định giữ vệ sinh chung của khu phố, thông báo thu tiền của một cửa hàng, tờ thông báo đóng phạt do cá nhân viết). Với mỗi quy định, nhóm trả lời năm câu hỏi kiểm tra và phân loại: pháp luật, đạo đức, nội quy riêng hay chưa đủ căn cứ. Nhóm nêu một hành động có căn cứ nếu bị yêu cầu làm việc trái quy định.
Nhiệm vụ về nhà: Hoàn thiện bảng phân loại trên giấy A4 và trình bày trong tiết học sau.

Sản phẩm nhóm gồm bảng ghi (bằng lời, theo gạch đầu dòng) cho từng quy định:

• Tên quy định và phân loại (pháp luật / đạo đức / nội quy riêng / chưa đủ căn cứ).
• Lí do dựa trên năm câu hỏi kiểm tra.
• Hành động đề xuất: giữ chứng từ, trao đổi lịch sự, tìm kênh có trách nhiệm; không tự xử phạt, không xúc phạm người khác.
  Kết quả đúng: nội quy lớp học và quy định của cá nhân không tự là pháp luật; quy định do cơ quan có thẩm quyền ban hành và có căn cứ hợp pháp mới là pháp luật.