Giáo án Bài 9. Thực hành: Quan sát tế bào

Huy động kiến thức nền và xác định nhiệm vụ thực hành: quan sát tiêu bản đúng quy trình, an toàn và có kiểm tra kết luận.

GV chiếu hình kính hiển vi có các vật kính khác nhau, đặt hai câu hỏi: (1) Khi mới đặt tiêu bản, em sẽ chọn vật kính nào trước? Vì sao? (2) Nếu chuyển ngay sang vật kính lớn khi chưa tìm thấy mẫu thì có thể xảy ra điều gì?

HS dự đoán: chọn vật kính nhỏ trước vì trường nhìn rộng, dễ tìm mẫu và định vị vùng cần quan sát. Nếu chuyển ngay sang vật kính lớn, trường nhìn hẹp, khó tìm mẫu và dễ làm vật kính chạm lam. HS nêu được mục tiêu buổi thực hành: quan sát biểu bì hành và vi khuẩn, vẽ kết quả, ước lượng kích thước tế bào và nêu giới hạn kết luận.

Nêu được quy trình sử dụng kính hiển vi và các quy định an toàn khi quan sát tiêu bản biểu bì hành và tiêu bản vi khuẩn đã cố định.

HS làm việc nhóm 4 người theo Phiếu học tập số 1. Nhóm thực hành lần lượt: đặt tiêu bản lên bàn kính, dùng vật kính nhỏ để tìm mẫu, chỉnh ánh sáng và lấy nét, sau đó chuyển vật kính lớn và dùng ốc vi cấp. Nhóm sắp xếp lại các bước quy trình và ghi lại việc nên làm, không nên làm.

Quy trình đúng theo thứ tự: (1) Cố định lam trên bàn kính; (2) Tìm mẫu ở vật kính nhỏ; (3) Chỉnh ánh sáng và lấy nét phù hợp; (4) Tăng độ phóng đại và chỉnh ốc vi cấp. Kiến thức rút ra: không bắt đầu bằng độ phóng đại lớn; không để vật kính chạm lam; vật kính dầu chỉ dùng khi GV hướng dẫn và lau bằng giấy chuyên dụng; chỉ quan sát tiêu bản đã cố định do GV chuẩn bị, không lấy mẫu dịch cơ thể hoặc nuôi cấy mẫu lạ.

Giải thích được độ phóng đại tổng, phân biệt phóng đại với độ phân giải và trình bày được cách vẽ, ghi chú kết quả quan sát.

GV hướng dẫn HS tính độ phóng đại tổng khi dùng thị kính 10× và vật kính 40×. Sau đó HS thảo luận câu hỏi: Tăng độ phóng đại có luôn làm nhìn rõ thêm chi tiết không? Cuối cùng, nhóm vẽ một hình tiêu bản đã quan sát và ghi chú theo yêu cầu khoa học.

Độ phóng đại tổng: $10\times40=400$ lần. Độ phóng đại chỉ cho biết ảnh được phóng to bao nhiêu lần; độ phân giải là khả năng phân biệt hai điểm rất gần nhau. Vì vậy phóng đại lớn không đồng nghĩa với nhìn rõ hơn, và không nhìn rõ ribosome bằng kính quang học phổ thông không đủ để kết luận tế bào không có ribosome. Bản vẽ đạt yêu cầu: vẽ đúng những gì nhìn thấy; ghi loại mẫu (biểu bì hành hoặc vi khuẩn), độ phóng đại đã dùng, và ghi rõ phần chưa chắc chắn; không vẽ thêm ti thể hoặc chi tiết chỉ có trong hình sách.

Vận dụng được cách ước lượng chiều dài trung bình của tế bào từ đường kính trường nhìn và nêu được nguồn sai số cùng cách giảm sai số.

HS làm việc theo Phiếu học tập số 2. Trường nhìn có đường kính 1,8 mm; 10 tế bào cùng chiều dài nối gần kín đường kính. HS tính chiều dài trung bình của một tế bào, sau đó nêu hai nguồn sai số trong phép ước lượng và cách giảm sai số.

$1{,}8\ \mathrm{mm}=1800\ \mu\mathrm{m}$; chiều dài trung bình: $1800:10=180\ \mu\mathrm{m}$ (xấp xỉ). Nguồn sai số: tế bào không nối thẳng hoặc còn khoảng trống làm sai số khi đếm; ranh giới mờ làm sai số khi đo chiều dài. Cách giảm: chọn hàng tế bào rõ nhất, đo nhiều trường nhìn, ghi giá trị trung bình và khoảng biến thiên; nếu có thì dùng thước vi thị kính đã hiệu chuẩn.

Củng cố quy trình sử dụng kính, độ phóng đại, an toàn mẫu và cách viết kết luận khoa học thông qua các bài tập đã cho.

HS làm nhanh các câu sau: (1) Thị kính 10× và vật kính 40× cho độ phóng đại tổng bao nhiêu lần? (2) Khi bắt đầu quan sát nên dùng gì? A. Vật kính lớn nhất ngay; B. Ốc đại cấp khi vật kính sát lam; C. Vật kính nhỏ. (3) Mẫu nào an toàn đúng quy trình lớp học? A. Tiêu bản vi khuẩn cố định từ giáo viên; B. Tự nuôi dịch miệng; C. Mở đĩa nuôi mẫu mốc lạ. (4) Đúng hay sai: Không nhìn rõ ribosome bằng kính quang học phổ thông chứng minh tế bào không có ribosome. (5) Sắp xếp quy trình quan sát. (6) Bản vẽ biểu bì hành có thành tế bào và nhân nhưng không thấy lục lạp; viết chú thích khoa học. GV có thể mở bài tập tương tác trên trang bài học NeoEdu để HS tự kiểm tra.

(1) 400 lần (10×40=400). (2) C. Vật kính nhỏ cho trường nhìn rộng, dễ tìm mẫu. (3) A. Tiêu bản cố định tránh thao tác với tác nhân chưa biết. (4) Sai: độ phân giải không đủ để nhận diện ribosome riêng lẻ. (5) Cố định lam trên bàn kính → Tìm mẫu ở vật kính nhỏ → Lấy nét phù hợp → Tăng phóng đại và chỉnh vi cấp. (6) Chú thích đạt điểm tối đa gồm: ghi mẫu biểu bì hành, quan sát được thành tế bào và nhân nếu nhuộm rõ, không thấy lục lạp ở mẫu này, ghi độ phóng đại thực dùng (0,4 + 0,2 + 0,4 điểm theo thang đánh giá). Không kết luận mọi tế bào thực vật đều thiếu lục lạp.

Vận dụng kiến thức về giới hạn quan sát và độ phân giải để đánh giá một kết luận chưa đúng và viết lại kết luận phù hợp với bằng chứng.

GV đưa tình huống: Bạn Minh quan sát tiêu bản biểu bì hành bằng kính quang học phổ thông, ghi rằng: “Tế bào biểu bì hành không có lục lạp và không có ribosome, vậy mọi tế bào thực vật đều không có hai thành phần này.” HS xác định chỗ chưa hợp lí và viết lại kết luận có giới hạn.

Chỗ chưa hợp lí: (a) Kết luận từ một mẫu bị khái quát thành mọi tế bào thực vật; (b) Không thấy ribosome bằng kính phổ thông không chứng minh là không có ribosome, vì độ phân giải không đủ. Kết luận viết lại đạt yêu cầu: “Trong mẫu biểu bì hành quan sát bằng kính quang học, với độ phóng đại đã ghi, không thấy lục lạp; chưa đủ bằng chứng để kết luận về ribosome hoặc về các tế bào thực vật khác.”