Giáo án Bài 8. Tế bào nhân thực

Huy động kiến thức nền về tế bào nhân thực và nêu được vấn đề: vì sao tế bào cần nhiều bào quan có cấu trúc khác nhau phối hợp với nhau.

GV chiếu hình minh họa một tế bào tuyến tiết và một tế bào rễ cây (hình không tỉ lệ). HS trả lời hai câu hỏi: (1) Tế bào nào có nhân có màng kép chứa DNA? Quan sát và chỉ ra các bào quan có màng mà em nhận ra. (2) Một tế bào tuyến tiết nhiều protein cần những bào quan nào phối hợp để tạo và tiết protein?

• Nhân có màng kép, chứa DNA dạng nhiễm sắc chất; tế bào nhân thực có nhiều bào quan có màng bao bọc.
• Tế bào tuyến tiết cần ribosome, lưới nội chất, Golgi và ti thể phối hợp để tổng hợp, xử lí và cung cấp năng lượng cho việc tiết protein.
• Nêu vấn đề bài học: cấu trúc của từng bào quan phù hợp với chức năng như thế nào?

Nêu được cấu trúc và chức năng của nhân, ribosome, lưới nội chất hạt, lưới nội chất trơn và Golgi; giải thích được con đường đi của protein tiết.

HS làm việc theo nhóm 4, đọc mục Bản chất và cơ chế trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1. GV đặt câu hỏi gợi mở: (1) Vì sao nhân được xem là trung tâm quản lí thông tin di truyền? (2) Protein tiết được tạo ra ở đâu và đi qua những bào quan nào? (3) Lưới nội chất trơn khác lưới nội chất hạt ở chức năng nào?

• Nhân có màng kép, chứa DNA dạng nhiễm sắc chất.
• Ribosome tổng hợp protein; ribosome gắn lưới nội chất hạt tổng hợp protein tiết và protein màng.
• Lưới nội chất trơn tham gia tổng hợp lipid và nhiều chức năng khác.
• Golgi sửa đổi, phân loại và đóng gói sản phẩm.
• Con đường đi của protein tiết: ribosome trên lưới nội chất hạt → túi vận chuyển từ lưới → Golgi → túi tiết hợp với màng và xuất bào.
• Kiến thức rút ra: các bào quan phối hợp theo trình tự tổng hợp, vận chuyển, xử lí rồi xuất bào.

Giải thích được chức năng của ti thể và lục lạp gắn với cấu trúc màng trong gấp nếp và hệ thylakoid; nêu được ti thể và lục lạp có DNA và ribosome riêng.

Áp dụng kĩ thuật mảnh ghép theo hai vòng. Vòng 1: nhóm chuyên gia A nghiên cứu ti thể, nhóm chuyên gia B nghiên cứu lục lạp trong SGK. Trả lời: (1) Màng trong của ti thể gấp nếp có ý nghĩa gì với hô hấp? (2) Hệ thylakoid của lục lạp gắn với quang hợp như thế nào? (3) Vì sao nói hai bào quan này có DNA và ribosome riêng? Vòng 2: ghép nhóm mới gồm một chuyên gia A và một chuyên gia B để trao đổi và hoàn thiện bảng so sánh.

• Ti thể: màng trong gấp nếp, tham gia hô hấp; có DNA và ribosome riêng.
• Lục lạp: có hệ thylakoid, thường gặp ở tế bào quang hợp; có DNA và ribosome riêng.
• Hai bào quan có hệ di truyền riêng nhưng không hoàn toàn tự chủ, vẫn phụ thuộc vào các thành phần của tế bào.
• Giải thích: cấu trúc gấp nếp và hệ thylakoid làm tăng diện tích bề mặt cho các phản ứng hô hấp và quang hợp.

Nêu được cấu trúc màng sinh chất và chức năng của thành cellulose, không bào, lysosome, peroxisome và bộ xương tế bào; nêu được giới hạn khi nhận diện tế bào thực vật.

Áp dụng kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm được chia một khăn trải bàn gồm 6 ô: màng sinh chất, thành tế bào, không bào lớn, lysosome, peroxisome, bộ xương tế bào. HS đọc mục Vận dụng và giới hạn kết luận trong SGK, ghi cấu trúc và chức năng vào ô tương ứng ở giữa và ô cá nhân. Sau đó trả lời: (1) Vì sao màng sinh chất vừa ngăn cách vừa cho trao đổi chất? (2) Có thể dựa vào lục lạp để khẳng định một tế bào là tế bào thực vật không? Vì sao? (3) Có thể suy kích thước bào quan từ hình minh họa không?

• Màng sinh chất: lớp kép phospholipid và protein, có tính khảm động và chọn lọc; lõi kị nước hạn chế ion và nhiều chất phân cực, protein kênh/chất mang và túi màng cho trao đổi có chọn lọc.
• Thành cellulose, không bào lớn giúp nhận diện tế bào thực vật.
• Lysosome phân giải nội bào; peroxisome xử lí các phản ứng oxy hóa; bộ xương tế bào giữ hình dạng, vận chuyển và phân bào.
• Giới hạn: lục lạp thường giúp nhận diện tế bào thực vật nhưng không phải mọi tế bào cây đều có lục lạp (ví dụ tế bào rễ).
• Không suy kích thước bào quan chỉ từ hình minh họa không tỉ lệ.

Vận dụng được kiến thức để chọn đúng bào quan theo chức năng và nhận xét đúng sai về đặc điểm tế bào.

HS làm việc cá nhân rồi đối chiếu theo cặp, sau đó kiểm tra nhanh trên trang bài tập tương tác NeoEdu. Các câu hỏi: (1) Protein tiết thường được tổng hợp ở ribosome gắn với đâu? A. Trung thể; B. Lưới nội chất hạt; C. Lục lạp. (2) Bào quan phân loại, đóng gói sản phẩm đường tiết? A. Vùng nhân; B. Thành tế bào; C. Bộ máy Golgi. (3) Bào quan có DNA riêng ở tế bào cây quang hợp? A. Ti thể và lục lạp; B. Golgi và lysosome; C. Không bào và lưới trơn. (4) Nhận định: Tế bào rễ không có lục lạp nên không phải tế bào thực vật. Đúng hay sai? Vì sao?

• Câu 1: B (ribosome gắn lưới hạt đưa protein vào đường tiết).
• Câu 2: C (Golgi tiếp nhận và xử lí sản phẩm từ lưới nội chất).
• Câu 3: A (ti thể và lục lạp có hệ di truyền riêng, không hoàn toàn tự chủ).
• Câu 4: Sai. Nhiều tế bào không quang hợp ở cây không có lục lạp, nên không thể dựa vào lục lạp để kết luận là tế bào thực vật.

Giải thích được vì sao tế bào có chức năng đặc thù cần phát triển các cấu trúc tương ứng; sắp xếp đúng đường đi của protein tiết và ghép cấu trúc với chức năng.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo nhóm 4 trong 8 phút, sau đó nhóm trình bày. Nội dung phiếu gồm câu 5 đến câu 8: (5) Xếp đường đi điển hình của protein tiết: túi vận chuyển từ lưới, ribosome trên lưới hạt, túi tiết hợp màng, Golgi. (6) Ghép cấu trúc với chức năng: ti thể, lục lạp, không bào trung tâm với chức năng dự trữ, quang hợp, chuyển năng lượng trong hô hấp. (7) Một tế bào tuyến tiết nhiều protein cần phát triển mạnh những cấu trúc nào? Giải thích. (8) Giải thích tại sao màng vừa ngăn cách vừa cho tế bào trao đổi vật chất.

• Câu 5: Ribosome trên lưới hạt → Túi vận chuyển từ lưới → Golgi → Túi tiết hợp màng. Protein được tổng hợp, vận chuyển, xử lí rồi xuất bào.
• Câu 6: Ti thể – chuyển năng lượng trong hô hấp; Lục lạp – quang hợp; Không bào trung tâm – dự trữ và duy trì sức trương. Các chức năng là điển hình, không phủ nhận vai trò khác.
• Câu 7 (thang điểm 1): cần nhiều ribosome và lưới nội chất hạt để tổng hợp, Golgi và túi vận chuyển để sửa đổi và tiết, ti thể cung cấp ATP cho hoạt động. Không chỉ tăng một bào quan riêng lẻ. Thang điểm: tổng hợp 0,3; xử lí và tiết 0,4; năng lượng và phối hợp 0,3.
• Câu 8 (thang điểm 1): lõi kị nước của lớp lipid hạn chế ion và nhiều chất phân cực (0,4); protein kênh, chất mang và túi màng cho trao đổi có chọn lọc (0,4); chọn lọc không tuyệt đối, các chất nhỏ không phân cực có thể khuếch tán qua lớp lipid (0,2).

Vận dụng kiến thức về bào quan để dự đoán cấu trúc nổi bật của một tế bào, đồng thời kiểm tra và nêu giới hạn của kết luận dựa trên hình ảnh.

Nhóm 4 HS nhận tình huống: Quan sát hai hình tế bào không tỉ lệ, một là tế bào tuyến tiết protein, một là tế bào lá cây quang hợp. Nhóm (1) dự đoán những bào quan nào phát triển mạnh ở mỗi tế bào và giải thích bằng chức năng; (2) nêu một bằng chứng từ hình để kiểm tra dự đoán; (3) viết một câu nêu giới hạn của kết luận, ví dụ không được suy kích thước bào quan từ hình không tỉ lệ hoặc không dùng riêng lục lạp để kết luận là tế bào thực vật. Về nhà: mỗi HS vẽ sơ đồ tư duy về một bào quan, nêu cấu trúc, chức năng và một ví dụ tế bào có bào quan đó.

• Tế bào tuyến tiết protein: phát triển mạnh ribosome và lưới nội chất hạt, Golgi, ti thể; giải thích bằng chức năng tổng hợp, xử lí và tiết protein cần năng lượng.
• Tế bào lá quang hợp: phát triển mạnh lục lạp với hệ thylakoid; giải thích bằng chức năng quang hợp.
• Bằng chứng kiểm tra: số lượng và hình dạng các bào quan trong hình, kết hợp với chức năng.
• Giới hạn kết luận: hình không tỉ lệ nên không suy kích thước bào quan; một đặc điểm đơn lẻ không đủ kết luận loại tế bào.